کتاب هامون

کتاب «هامون» اثر سعید عقیقی (-۱۳۴۹) تک‌نگاری فیلم هامون، ساخته داریوش مهرجویی و اولین جلد از مجموعه‌ی نقد سینمای ایران است. داریوش مهرجویی با پس‌زمینه‌ی نیم قرن فیلم‌سازی، نویسندگی فیلم‌نامه و رمان، ترجمه‌ی کتاب فلسفی، و بالاخره نوازندگی، نقاشی و ساختن فیلم تبلیغاتی و مستند، با تکیه بر رشته‌ی تحصیلی‌اش از یک سو و تعلق خاطرش به سینمای مدرن از سوی دیگر، مسیری پر پیچ و خم را در سینما پیموده است. با فیلمفارسی الماس ۳۳ در هجو فیلمفارسی و آثار جیمز باندی و جاسوسی شروع کرده و آشنایی با غلامحسین ساعدی او را به اقتباس از نمایش‌نامه‌یگاو کشانده که خود برداشتی‌ست از فصل چهارم رُمان «عزاداران بَیل»، و پیش از آن هم بر صحنه و هم در تلویزیون اجرای موفقی داشته است. نمایش گاو در ونیز، آغاز موفقیت بین‌المللی سینمای کشوری‌ست که گرچه با سیاوش در تخت جمشید و خشت و آینه و چند مستند از ابراهیم گلستان، احمد فاروقی قاجار، فروغ فرخ زاد و هژیر داریوش در جشنواره‌ها حضور چشم‌گیری داشته، اما هرگز در مرکز توجه جشنواره‌های درجه‌ی اول یعنی کن، ونیز و برلین نبوده است. در بخشی از مقدمه این‌گونه می‌خوانید: چرا هامون؟ چون برای توضیح سال و زمانه‌ی خود، و تشریح وضعیت گروهی از جامعه از طریق پرداختن به فراز و فرود زندگی یک فرد، فیلمی‌ست کاملا مناسب؛ اثری که هم ظرفیت تک نگاری دارد و هم ارزشش را. در مرکزش شخصیتی ملموس و پرداخته قرار دارد که نه فقط قادر به توضیح زمانه ی خویش است، بلکه امکان بیین ریشه‌های پیدایش این شخصیت و جایگاهش در فرهنگ عمومی را نیز پدید می‌آورد. علاوه برآن، از راه کاوش رابطه‌ی این فیلم شخصیت محور با تاریخ سینمای ایران، می توان راه را برای بحث‌های جدی‌تر باز کرد. پیروزی هامون، کامیابی فیلم‌ساز در برون‌فکنی تمام تردیدهایش نسبت به هستی، بنیان‌های ایدئولوژیک و زندگی شخصی‌ست؛ تا جایی که سینمای مهرجویی را می‌توان به قبل و بعد از این فیلم تقسیم کرد. پس از این فیلم به مدت یک دهه، نشانه‌های فیلم‌های شخصیت‌محور مدرن، جای مشخصه‌های آثار واقع‌گرای تمثیلی را می‌گیرد و صدای درون ِزنان، جای انفعال مردانه‌ی شخصیت‌های دوره‌ی نخست را.