کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد پنجم و ششم)

کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد پنجم و ششم) نوشته‌ی علی دوانی ادامه‌ی مجموعه‌ای است که به نقش روحانیت شیعه در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران می‌پردازد. انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی آن را منتشر کرده است. این دو جلد به دوره‌ی پس از ماجرای کاپیتولاسیون، تبعید امام خمینی به ترکیه و نجف، گسترش شبکه‌ی روحانیت مبارز و شکل‌گیری جریان‌های مسلحانه و سیاسی تا آستانه‌ی پیروزی انقلاب اختصاص دارد. متن کتاب ترکیبی از روایت تاریخی، اسناد، تلگراف‌ها، اعلامیه‌ها، نامه‌ها و تحلیل‌های نویسنده است که فرازونشیب‌های نهضت را از زاویه‌ی درون‌روحانی و بر پایه‌ی مدارک معاصر بازسازی کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد پنجم و ششم)

کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد پنجم و ششم) با مقدمه‌ای از علی دوانی آغاز می‌شود که در آن از دشواری‌های دسترسی به اسناد، تأخیر در تألیف و انگیزه‌ی اصلی خود یعنی نقد وضع درهم‌ریخته‌ی روحانیت و نبود تشکیلات متناسب با شرایط روز سخن گفته است. نویسنده در همان آغاز تأکید کرده است که تنها بخشی از حوادث، اعلامیه‌ها و نام‌ها در این مجلدها آمده و بسیاری از رخدادها و افراد ناگزیر بیرون مانده‌اند. در این بخش همچنین بر ضرورت بی‌طرفی مورخ، کنارگذاشتن حب و بغض و ثبت وقایع «چنان‌که بوده» تأکید شده است. کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد پنجم و ششم) در ادامه وارد دوره‌ای می‌شود که با ماجرای کاپیتولاسیون و واکنش تند امام خمینی و مراجع قم آغاز شده و به تبعید امام به ترکیه و سپس نجف می‌رسد. جلد پنجم با بازخوانی ماجرای کاپیتولاسیون، متن‌ها و گزارش‌هایی مانند رساله‌ی «هست یا نیست» دکتر بقائی، مذاکرات مجلس سنا و شورای ملی، و اعترافات بعدی امیرعباس هویدا در دادگاه انقلاب را کنار هم می‌گذارد تا سازوکار تصویب پنهانی این قانون و فضای اختناق پارلمانی را نشان دهد. در بخش‌های بعدی کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد پنجم و ششم) تبعید امام خمینی، واکنش‌های گسترده‌ی مراجع و علما، تلگراف‌ها و اعلامیه‌های حوزه‌های علمیه‌ی قم، مشهد، نجف و شهرهای دیگر، و نیز نقش روحانیون در اعتراض‌های مردمی ثبت شده است. جلد ششم به‌تدریج به دوره‌ی نجف، طرح مباحث ولایت فقیه، گسترش شبکه‌ی شاگردان و مبارزان، شکل‌گیری و سرکوب گروه‌های مسلح اسلامی و غیر اسلامی، تشدید اختناق ساواک، حوادثی مانند شهادت روحانیون و فعالان مذهبی، جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، حزب رستاخیز، ماجرای ۱۷ خرداد ۱۳۵۶، و اوج‌گیری دوباره‌ی نهضت تا سال‌های پایانی رژیم پهلوی می‌پردازد. ساختار این دو جلد بر پایه‌ی فصل‌های متعدد، اسناد، تلگراف‌ها، بیانیه‌ها و روایت‌های تحلیلی تنظیم شده است.

خلاصه کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد پنجم و ششم)

این کتاب مرحله‌ای از نهضت را روایت کرده است که از ماجرای کاپیتولاسیون و تبعید امام خمینی آغاز می‌شود و تا سال‌های نزدیک به پیروزی انقلاب ادامه می‌یابد. نویسنده ابتدا سازوکار تصویب قانون مصونیت مستشاران آمریکایی، فضای بسته‌ی مجلس، نقش دولت‌های علم و منصور و واکنش امام خمینی و برخی نیروهای سیاسی را باز می‌کند. سپس تبعید امام به ترکیه و نجف، موج تلگراف‌ها و اعلامیه‌های مراجع و علما، اعتصاب‌ها و اعتراض‌های مردمی و تلاش رژیم برای خاموش‌کردن صداهای مخالف را دنبال کرده است. در ادامه، کتاب به گسترش شبکه‌ی روحانیت مبارز، تربیت شاگردان در نجف، طرح مباحث ولایت فقیه، شکل‌گیری گروه‌های مسلح اسلامی و غیر اسلامی، دادگاه‌ها و احکام سنگین، و نیز حوادثی مانند فاجعه‌ی مدرسه‌ی فیضیه، اعدام گروه بخارایی، شهادت روحانیون و فعالان مذهبی، جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، حزب رستاخیز، اخراج ایرانیان از عراق و محدودیت‌های امام در نجف می‌پردازد. دغدغه‌ی محوری اثر نشان‌دادن پیوستگی این رخدادها با قیام ۱۵ خرداد و نقش محوری روحانیت در تداوم یک نهضت طولانی برای برپایی نظام اسلامی است.

چرا باید کتاب نهضت روحانیون ایران (جلد پنجم و ششم) را بخوانیم؟

این کتاب تصویری نزدیک به متن اسناد از نقش روحانیت در تحولات سیاسی ایران ارائه کرده است. خواننده با روند تصویب کاپیتولاسیون، سازوکار قدرت در دوره‌ی پهلوی، شیوه‌ی عمل ساواک، شبکه‌ی ارتباطی حوزه‌های علمیه و چگونگی پیوند مبارزات مسلحانه و دینی آشنا می‌شود. ترکیب روایت تحلیلی و متن تلگراف‌ها، اعلامیه‌ها و نامه‌ها امکان مقایسه‌ی روایت‌ها و درک فضای واقعی آن سال‌ها را فراهم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به پژوهشگران تاریخ معاصر ایران، دانشجویان رشته‌های تاریخ، علوم سیاسی و مطالعات انقلاب اسلامی، علاقه‌مندان به نقش روحانیت در تحولات سیاسی و کسانی که در پی شناخت جزئی‌تر از دوره‌ی کاپیتولاسیون، تبعید امام خمینی و سال‌های میانی نهضت هستند پیشنهاد می‌شود. «تبعید مراجع مجاهد از کشور پس از اعتراض به اعطای حق کاپیتولاسیون به بیگانگان، نهضت روحانیت ایران را از تکاپو بازنداشت بلکه عرصه و امکان متفاوتی پیدا شد تا رهبری نهضت در بیرون از مرزهای ایران مستقر شود و از کانون دینی دیگری به هدایت جریان بپردازد. امام خمینی پس از حدود یک سال اقامت اجباری در ترکیه به نجف اشرف تبعید شد؛ زیرا رژیم گمان می‌کرد جریانی که امام ایجاد کرده است در جوّ غیرسیاسی حوزه‌ی نجف فروکش و برای همیشه ساکت خواهد شد. امام خمینی با صبوری و شکیبایی مثال‌زدنی به صورت‌های مختلف و در فرصت‌های مقتضی اهداف نهضت را دنبال می‌کرد: نخست اینکه ایشان با دقت تمام حوادث داخلی ایران را تحت نظر داشت و در موقعیت‌های مختلف با انتشار اعلامیه‌ها و بیانیه‌های افشاگرانه اعتراض خود را به اقدامات رژیم نشان می‌داد و دیگر اینکه با ایجاد شبکه‌ای از روحانیت مبارز و تربیت و هدایت شاگردان مبارز خویش صبورانه به کادرسازی برای مراحل نهضت دیگر می‌پرداخت. این مرحله از نهضت را باید دوران تدارک نسبتاً طولانی برای برپایی نظام اسلامی دانست. در این مدت رژیم پهلوی در داخل با پشتگرمی به حمایت آمریکا و رژیم صهیونیستی هر ندای آزادی‌خواهی را به‌شدت تمام سرکوب می‌کرد. در چنین اوضاعی مبارزان مسلمان نیز به مقابله‌ی مسلحانه با رژیم پرداختند و در مقابل دستگاه سرکوب رژیم پهلوی دست به سلاح بردند. اگرچه توفیقات این گروه‌ها در براندازی رژیم پهلوی چندان چشمگیر نبود ولی خود این حرکات تجربه‌ای برای روزهای نهایی پیروزی انقلاب و درگیری با نظامیان رژیم بود.»