کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی

کتاب رهیافت‌ها و روش‌های تحقیق کیفی در توسعه روستایی نوشته‌ی مصطفی ازکیا، عادل زارع و علی ایمانی به بررسی مبانی نظری و کاربردی روش‌های کیفی در مطالعات توسعه و به‌طور خاص توسعه روستایی می‌پردازد. نویسندگان با تکیه‌بر تجربه‌های میدانی و ادبیات گسترده، از تاریخچه تحقیق کیفی تا ابزارهای مشارکتی نوین را مرور کرده‌اند. در این اثر، هم سیر تحول پارادایم‌های توسعه و نقد روش‌های کمّی کلاسیک مطرح شده و هم شیوه‌های جایگزین مانند تحقیق نظام‌های زراعی، ارزیابی سریع روستایی و رهیافت‌های مشارکتی توضیح داده شده است. نشر نی آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی

کتاب رهیافت‌ها و روش‌های تحقیق کیفی در توسعه روستایی با تمرکز بر پیوند میان روش‌شناسی کیفی و مسائل عینی توسعه، تصویری تاریخی و تحلیلی از چگونگی شکل‌گیری و گسترش این رویکردها ارائه کرده است. نویسندگان در مقدمه، سیر تحول تحقیق کیفی را از مکتب شیکاگو و مردم‌نگاری کلاسیک تا دوره‌های مدرنیسم، پست‌مدرنیسم و فراتجربی بر اساس تقسیم‌بندی دنزین و لینکلن مرور کرده‌اند و نشان داده‌اند که چگونه این جریان‌ها به حوزه توسعه و توسعه روستایی راه یافته‌اند. در ادامه کتاب رهیافت‌ها و روش‌های تحقیق کیفی در توسعه روستایی، تمایز میان «رهیافت» و «روش» به‌طور دقیق توضیح داده شده است؛ رهیافت‌ها به‌عنوان چارچوب‌های مفهومی و نظری که دستورالعمل و مدل آرمانی ارائه می‌دهند و روش‌ها به‌عنوان ابزارها و تمهیدات عملی برای کاربرد مفاهیم. سپس کتاب وارد ساختار اصلی خود می‌شود و در چند فصل به بررسی سیر تکاملی رهیافت‌های مشارکتی، تحقیق نظام‌های زراعی، ارزیابی سریع روستایی و گونه‌های مختلف تحقیق و ترویج نظام‌های زراعی می‌پردازد. کتاب رهیافت‌ها و روش‌های تحقیق کیفی در توسعه روستایی در هر فصل، هم زمینه تاریخی و نهادی شکل‌گیری هر رهیافت را نشان داده و هم عناصر کلیدی آن مانند نقش کشاورزان خرده‌پا، جایگاه دانش بومی، کار تیم‌های چندرشته‌ای، مفهوم مشارکت و نقد «سیاحت روستایی» و تعصبات پژوهشگران بیرونی را باز کرده است. خواننده در خلال فصل‌ها با نمونه‌های عینی از کشورهایی مانند اندونزی و هند، و نیز با ارجاع‌های متعدد به متون کلاسیک و معاصر روش‌شناسی آشنا می‌شود. در بخش‌های مربوط به ارزیابی سریع روستایی، کتاب رهیافت‌ها و روش‌های تحقیق کیفی در توسعه روستایی تعریف‌ها، سیر تکاملی، اصول، ویژگی‌ها، منابع مورد نیاز و رهنمودهای اجرایی این روش را به‌تفصیل شرح داده است. همچنین با آسیب‌شناسی RRA، نقاط قوت آن در سرعت، هزینه‌ـ منفعت، چشم‌پوشی بهینه و مثلث‌سازی داده‌ها و در عین‌حال محدودیت‌هایش به‌عنوان ابزاری در دست «بیرونی‌ها» را برجسته کرده است. ساختار کتاب بر پایه فصل‌های تحلیلی و همراه با منابع فارسی و انگلیسی متعدد شکل گرفته و برای استفاده آموزشی و پژوهشی در حوزه توسعه روستایی طراحی شده است.

خلاصه کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی

این کتاب با طرح این پرسش آغاز شده که چرا روش‌های کمّی و پیمایشی کلاسیک نتوانسته‌اند واقعیت پیچیده زندگی روستایی و فقر را به‌درستی بازنمایی کنند و چگونه روش‌های کیفی و مشارکتی به‌تدریج جایگزین یا مکمل آن‌ها شده‌اند. ابتدا تاریخ و منطق تحقیق کیفی و معیارهای یک پژوهش کیفی مطلوب معرفی می‌شود، سپس تمایز میان رهیافت و روش و نقش آن‌ها در مفهوم‌سازی و عمل توضیح داده شده است. در فصل‌های بعد، کتاب نشان می‌دهد چگونه مدل‌های توسعه از بالا به پایین، تعصبات مکانی، فصلی، شخصی و حرفه‌ای کارشناسان و اتکای صرف به پرسش‌نامه، به برداشت‌های ناقص و برنامه‌ریزی‌های نامناسب انجامیده است. در برابر این وضعیت، رهیافت‌های مشارکتی، تحقیق نظام‌های زراعی، تحقیق و ترویج نظام‌های زراعی و ارزیابی سریع روستایی معرفی شده‌اند که بر مشارکت کشاورزان خرده‌پا، کار تیم‌های چندرشته‌ای، توجه به دانش بومی، تحلیل نظام‌مند مزرعه و جامعه و استفاده از ابزارهای انعطاف‌پذیر و کیفی برای شناخت و برنامه‌ریزی توسعه روستایی تأکید دارند.

چرا باید کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی را بخوانیم؟

این اثر تصویری منسجم از گذار از توسعه از بالا به پایین به توسعه مشارکتی ارائه کرده است و نشان می‌دهد چگونه می‌توان از دل نقد روش‌های کمّی، به طراحی پژوهش‌های میدانی عمیق‌تر رسید. خواننده با مفاهیم کلیدی مانند تحقیق نظام‌های زراعی، ارزیابی سریع روستایی و نقش دانش بومی آشنا می‌شود و چارچوبی عملی برای طراحی تحقیق در محیط‌های روستایی به دست می‌آورد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران توسعه روستایی، جامعه‌شناسی، ترویج و آموزش کشاورزی، برنامه‌ریزان محلی، کارشناسان سازمان‌های دولتی و غیردولتی فعال در روستاها و کسانی که در طراحی و اجرای پروژه‌های مشارکتی و تحقیق میدانی در مناطق روستایی درگیرند پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی

«اما کتاب حاضر که درباره رهیافت‌ها و روش‌های تحقیق در توسعه روستایی به رشته تحریر در آمده است شاید از معدود آثاری باشد که به فارسی در این زمینه تدوین شده است. آن‌چه درباره تفاوت میان اصطلاحات رهیافت‌ها و روش‌ها باید به آن اشاره کرد، این است که در مطالعات توسعه، رهیافت‌ها و روش‌ها در برخی از موارد در کنار یکدیگر به کار گرفته می‌شوند و ترکیب آن‌ها چشم‌انداز غنی مفهومی و تجربی‌ای در کارهای پژوهشی به وجود می‌آورد تا بدین‌وسیله پژوهشگر بتواند موضوع مورد مطالعه خود را با عمق و شمول بیش‌تری بررسی کند. غنای مفهومی آن از این جهت است که رهیافت‌ها به‌ویژه در مطالعات کیفی علاوه بر چهارچوب روش‌شناسی ــ که به‌صورت دستورالعمل، چگونگی انجام پژوهش را مشخص می‌کند ــ مفاهیم و ادراکاتی را درباره موضوع مورد مطالعه نیز دربر می‌گیرد. غنای تجربی آن نیز از این‌روست که به‌طور مستقیم با بحث روش‌شناسی، به‌ویژه در بُعد اثباتی آن مرتبط می‌شود، زیرا با اتخاذ یک روش اعم از کمّی یا کیفی، هدف اصلی شناخت عینی و ذهنی جامعه مطالعه می‌شود. رهیافت‌ها علاوه بر این‌که دستورالعمل‌ها و ابزارهایی برای مطالعه موضوعات مختلف جامعه مورد نظر به دست می‌دهند، ابعاد تئوریک موضوع را نیز در نظر می‌گیرند؛ ابعادی نظیر رهیافت‌های مشارکتی در مطالعات توسعه، به‌ویژه رهیافت مشارکتی سنجش و کاهش فقر. این رهیافت علاوه بر این‌که دستورالعملی خاص در شناخت فقر در خود دارد، آن را به‌طور مجزا و خاصی نیز مفهوم‌سازی کرده که مرتبط با جامعه مورد نظر است و چشم‌انداز نظری محکمی از آن فراهم می‌سازد. اما روش‌ها صرفا دستورالعمل‌ها و ابزارهایی برای مطالعه دقیق، نظام‌مند و تجربی موضوعات مختلف فراهم می‌سازد. برای مثال در روش کیفی بحث گروهی، چیزی درباره فقر یا موضوع خاص مورد مطالعه از لحاظ نظری یافت نمی‌شود، بلکه در آن با برخی دستورالعمل‌ها و شیوه‌های انجام بحث گروهی مواجهیم که احتمالاً همراه با مثال، نحوه انجام بحث گروهی را از زوایای مختلف به‌صورت یک روش ارائه می‌کند، درحالی‌که در رهیافت‌ها علاوه بر دستورالعمل‌ها، با چشم‌انداز نظری‌ای روبه‌رو می‌شویم که پژوهشگر را برای انجام تحقیق هدایت می‌کند.»