کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی

کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی نوشته مصطفی ازکیا، عادل زارع و علی ایمانی به بررسی مبانی نظری و کاربردی روش‌های کیفی در مطالعات توسعه و به‌طور خاص توسعه‌ی روستایی می‌پردازد. نویسندگان با تکیه بر تجربه‌های میدانی و ادبیات گسترده، تاریخچه‌ی تحقیق کیفی و ابزارهای مشارکتی نوین را مرور کرده‌اند. این اثر هم سیر تحول پارادایم‌های توسعه و نقد روش‌های کمی کلاسیک را مطرح کرده و هم شیوه‌های جایگزین مانند تحقیق نظام‌های زراعی، ارزیابی سریع روستایی و رهیافت‌های مشارکتی را توضیح داده است. نشر نی ین کتاب را منتشر کرده است (چاپ دوم: ۱۳۹۲). نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی

کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی با تمرکز بر پیوند میان روش‌شناسی کیفی و مسائل عینی توسعه، تصویری تاریخی و تحلیلی از چگونگی شکل‌گیری و گسترش این رویکردها ارائه کرده است. نویسندگان در مقدمه، سیر تحول تحقیق کیفی را از مکتب شیکاگو و مردم‌نگاری کلاسیک تا دوره‌های مدرنیسم، پست‌مدرنیسم و فراتجربی براساس تقسیم‌بندی دنزین و لینکلن مرور کرده و نشان داده‌اند که چگونه این جریان‌ها به حوزه‌ی توسعه و توسعه‌ی روستایی راه یافته‌اند.

رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی، در ادامه، تمایز میان رهیافت و روش را به‌طور دقیق توضیح داده است. سپس کتاب وارد ساختار اصلی خود می‌شود و در چند فصل به بررسی سیر تکاملی رهیافت‌های مشارکتی، تحقیق نظام‌های زراعی، ارزیابی سریع روستایی و گونه‌های مختلف تحقیق و ترویج نظام‌های زراعی می‌پردازد. خواننده در خلال فصل‌ها با نمونه‌های عینی از کشورهایی مانند اندونزی و هند و نیز با ارجاع‌های متعدد به متون کلاسیک و معاصر روش‌شناسی آشنا می‌شود.

کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی تعریف‌ها، سیر تکاملی، اصول، ویژگی‌ها، منابع مورد نیاز و رهنمودهای اجرایی این روش را به‌تفصیل شرح داده است. همچنین با آسیب‌شناسی RRA، نقاط قوت آن در سرعت، هزینه‌ـ منفعت، چشم‌پوشی بهینه و مثلث‌سازی داده‌ها و در عین‌حال محدودیت‌هایش به‌عنوان ابزاری در دست «بیرونی‌ها» را برجسته کرده است. ساختار کتاب بر پایه‌ی فصل‌های تحلیلی و همراه با منابع فارسی و انگلیسی متعدد شکل گرفته و برای استفاده‌ی آموزشی و پژوهشی در حوزه‌ی توسعه‌ی روستایی طراحی شده است.

خلاصه کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی

چرا روش‌های کمی و پیمایشی کلاسیک نتوانسته‌اند واقعیت پیچیده‌ی زندگی روستایی و فقر را به‌درستی بازنمایی کنند و چگونه روش‌های کیفی و مشارکتی به‌تدریج جایگزین یا مکمل آن‌ها شده‌اند؟ ابتدا تاریخ و منطق تحقیق کیفی و معیارهای یک پژوهش کیفی مطلوب معرفی می‌شود؛ سپس تمایز میان رهیافت و روش و نقش آن‌ها در مفهوم‌سازی و عمل توضیح داده شده است.

کتاب نشان می‌دهد چگونه مدل‌های توسعه از بالا به پایین، تعصبات مکانی، فصلی، شخصی و حرفه‌ای کارشناسان و اتکای صرف به پرسش‌نامه، به برداشت‌های ناقص و برنامه‌ریزی‌های نامناسب انجامیده است. در برابر این وضعیت، رهیافت‌های مشارکتی، تحقیق نظام‌های زراعی، تحقیق و ترویج نظام‌های زراعی و ارزیابی سریع روستایی معرفی شده‌اند که بر مشارکت کشاورزان خرده‌پا، کار تیم‌های چندرشته‌ای، توجه به دانش بومی، تحلیل نظام‌مند مزرعه و جامعه و استفاده از ابزارهای انعطاف‌پذیر و کیفی برای شناخت و برنامه‌ریزی توسعه روستایی تأکید دارند.

چرا باید کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی را بخوانیم؟

کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی به گذار از توسعه از بالا به پایین به توسعه‌ی مشارکتی پرداخته و نشان داده است چگونه می‌توان از دل نقد روش‌های کمی، به طراحی پژوهش‌های میدانی عمیق‌تر رسید. خواننده‌ی این اثر با مفاهیمی کلیدی مانند تحقیق نظام‌های زراعی، ارزیابی سریع روستایی و نقش دانش بومی آشنا می‌شود و چارچوبی عملی برای طراحی تحقیق در محیط‌های روستایی به دست می‌آورد.

خواندن کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌ی توسعه‌ی روستایی، جامعه‌شناسی، ترویج و آموزش کشاورزی، برنامه‌ریزان محلی، کارشناسان سازمان‌های دولتی و غیردولتی فعال در روستاها و کسانی که در طراحی و اجرای پروژه‌های مشارکتی و تحقیق میدانی در مناطق روستایی درگیر هستند، پیشنهاد می‌شود.

درباره مصطفی ازکیا

مصطفی ازکیا جامعه‌شناسی ایرانی است که در سال ۱۳۲۰ در تهران (و در روایتی دیگر در تنکابن) متولد شده و به‌عنوان استاد بازنشسته‌ی گروه توسعه‌ی روستایی دانشگاه تهران و عضو هیئت‌تحریریه‌ی نشریه‌ی توسعه‌ی روستاییِ این دانشگاه شناخته شده است. او تحصیلات کارشناسی و کارشناسی‌ارشد علوم اجتماعی را در دانشگاه تهران گذراند و در سال ۱۳۵۹ دوره‌ی دکتری جامعه‌شناسی خود را در دانشگاه آبردین به پایان رساند؛ مسیری که زمینه‌ساز نقش مهم او در بنیان‌گذاری رشته‌ی توسعه‌ی روستایی در ایران شد.

آثار علمی مصطفی ازکیا عمدتاً در حوزه‌ی جامعه‌شناسی روستایی، جامعه‌شناسی توسعه و روش تحقیق متمرکز است و نشان می‌دهد که دغدغه‌ی اصلی او فهم علمی توسعه و وضعیت جامعه‌ی روستایی ایران بوده است. او علاوه‌بر تألیف، در ترجمه نیز فعال بوده و با پژوهشگران متعددی ازجمله رشید احمدرش، کامبیز پارتازیان، علی ایمانی، عادل زارع، غلامرضا غفاری، ریچارد پیت، الین ریچارد هارت ویک و... همکاری داشته است.

از میان آثار متعدد مصطفی ازکیا می‌توان به کتاب‌های «روش‌های تحقیق کیفی از نظریه تا عمل» منتشرشده توسط کیهان، «رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی» و «توسعه‌ی روستایی با تأکید بر جامعه‌ی روستایی ایران» منتشرشده توسط نشر نی، «جامعه‌شناسی توسعه و توسعه‌نیافتگی روستایی ایران» و «مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی توسعه‌ی روستایی» منتشرشده توسط اطلاعات و نیز «نظریه‌های اجتماعی معاصر با رویکرد توسعه» (نشر علم) اشاره کرد.

مصطفی ازکیا نه‌تنها در تولید دانش بومی توسعه‌ی روستایی پیشگام بوده، بلکه با ترجمه و همکاری‌های علمی گسترده، نقش مهمی در انتقال و بومی‌سازی نظریه‌های جهانی در حوزه‌ی جامعه‌شناسی توسعه و روش تحقیق در ایران ایفا کرده است.

درباره عادل زارع

عادل زارع که در سال ۱۳۵۵ در کاشان به دنیا آمده، دوره‌ی کارشناسی خود را با رتبه‌ی اول و دوره‌ی کارشناسی‌ارشد را با رتبه‌ی ممتاز در رشته‌ی ترویج و آموزش کشاورزی در دانشگاه تهران به پایان رسانده است. او از سال ۱۳۸۶ مسئولیت معاونت مدیریت کل دفتر نظارت و ارزشیابی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی را بر عهده داشته و نیز به‌عنوان مدرس کارگاه آموزشی مدیریت و کنترل پروژه‌های منابع طبیعی و دوره‌ی پودمانی برنامه‌ریزی ترویجی در مرکز آموزش عالی شهید زمانی‌پور فعالیت کرده است.

عادل زارع در سال ۱۳۸۶ عنوان مدیر نمونه‌ی دستگاهی جشنواره‌ب شهید رجایی را کسب کرد و در سال ۱۳۹۰ نیز به‌عنوان پیشنهاددهنده‌ی برتر سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی انتخاب شد.

درباره علی ایمانی

علی ایمانی نویسنده‌ای ایرانی و زاده‌ی سال ۱۳۴۸ است.

بخشی از کتاب رهیافت ها و روش های تحقیق کیفی در توسعه روستایی

«از آن‌جا که در مطالعات روستایی بدون انجام تحقیق کیفی، شناخت جامعه روستایی ناقص و سطحی خواهد بود، روش‌های گوناگون کیفی می‌تواند سطح اطلاعات تعمیم‌پذیر حاصل از روش پیمایش و دیگر روش‌های کمّی را عمق و شدت بخشد، با اطمینان بیش‌تری درباره فرضیات تحقیق قضاوت و اطلاعات جانبی زیادی را نیز گردآوری کند. اما از آن‌جا که انجام روش‌های کیفی مستلزم حضور مداوم و طولانی‌مدت محقق در جامعه مورد مطالعه است و اغلب این امکان برای پژوهشگرانی که برای انجام رساله یا پروژه‌های تحقیقی دانشگاهی به جامعه روستایی مراجعه می‌کنند کم‌تر فراهم می‌شود، از این‌رو روش پیمایش برای همگان سهل‌الوصول‌ترین روش به شمار می‌رود.»