کتاب تخیل مکالمه ای جستارهایی درباره رمان

کتاب تخیل مکالمه‌ ای (جستارهایی درباره رمان)، با عنوان اصلی The dialogic imagination، نوشته میخاییل باختین و ترجمه رویا پورآذر، مجموعه‌ای از مهم‌ترین مقاله‌های باختین درباره‌ی رمان، زبان و تاریخ ادبیات است که نشر نی در سال ۱۳۸۷ آن را منتشر کرده است. این کتاب با مقدمه‌ای مفصل درباره‌ی زندگی فکری باختین، حلقه‌ی باختین و سرنوشت پرفرازونشیب آثارش آغاز می‌شود و سپس به چهار مقاله‌ی اصلی او درباره‌ی رمان می‌رسد. مترجم در یادداشت آغازین، مسئله‌ی ترجمه‌پذیری اصطلاحات باختینی و دشواری انتقال آن‌ها از روسی به فارسی را توضیح داده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تخیل مکالمه ای اثر میخاییل باختین

کتاب تخیل مکالمه‌ ای مجموعه‌ای است که با مقدمه‌ای تحلیلی و زندگی‌نامه‌ای درباره‌ی میخاییل باختین آغاز می‌شود و سپس به چهار مقاله‌ی محوری او درباره‌ی رمان می‌رسد. در این مقدمه، مسیر فکری باختین از تحصیل در سن‌پترزبورگ و شکل‌گیری «حلقه‌ی باختین» تا تبعید به قزاقستان، گم‌شدن و سانسور آثار و بازشناسی دیرهنگام او در سال‌های پایانی عمر روایت شده است. در همین بخش، نسبت باختین با متفکرانی چون سوسور، یاکوبسن، ویگوتسکی و لاکان و نیز جایگاه او در سنت نقد ادبی اروپایی توضیح داده شده است.

در ادامه، در مقاله‌ی بلند «حماسه و رمان»، رمان در تقابل با حماسه تعریف شده و به‌عنوان یگانه گونه‌ی ادبی «در حال رشد» معرفی شده است؛ گونه‌ای که قوانین بسته‌ی ادبی را به چالش می‌کشد و سایر گونه‌ها را «رمان‌گونه» می‌کند. سپس مقاله‌هایی درباره‌ی پیشینه‌ی گفتمان رمان‌گرا، مفهوم «پیوستار زمانی‌‌ـ‌مکانی» و در نهایت متن مفصل «گفتمان در رمان» آمده است که در آن مفاهیمی مانند دگرزبانی، چندصدایی، نیروهای مرکزگرا و مرکزگریز در زبان و نسبت رمان با این وضعیت زبانی شرح داده شده است. میخاییل باختین در کتاب تخیل مکالمه‌ ای از خلال این جستارها، تاریخ رمان را در پیوند با تاریخ زبان، چندزبانی و دگرگونی ساختارهای فرهنگی دنبال کرده است.

خلاصه کتاب تخیل مکالمه ای

کتاب تخیل مکالمه‌ ای مجموعه‌ای است که باختین در آن رمان را نه یک گونه‌ی ثابت، بلکه فرایندی زنده و در حال رشد می‌بیند که مدام قوانین ادبی مسلط را نقد و جابه‌جا می‌کند. او در تقابل رمان و حماسه، نشان می‌دهد که حماسه بر گذشته‌ی مطلق، سنت و فاصله‌ی حماسی تکیه دارد، اما رمان به اکنونِ ناتمام، تجربه، چندصدایی و تنوع زبان‌ها گره خورده است.

باختین در ادامه، مفهوم «دیگرزبانی» را طرح می‌کند؛ اینکه زبان واحدی وجود ندارد و هر زبان از درون به زبان‌های اجتماعی، نسلی و حرفه‌ای گوناگون تقسیم می‌شود. رمان به‌زعم او جایی است که این زبان‌ها، سبک‌ها و صداهای متکثر در کنار هم قرار می‌گیرند و با هم وارد مکالمه می‌شوند. کتاب تخیل مکالمه ای در مجموع، تصویری از رمان به‌عنوان میدان برخورد نیروهای مرکزگرا و مرکزگریز در زبان ارائه کرده است.

چرا باید کتاب تخیل مکالمه ای را بخوانیم؟

این کتاب امکان مواجهه‌ی مستقیم با متن باختین را فراهم می‌کند. خواننده با مفاهیمی مانند مکالمه‌گرایی، دگرزبانی، چندصدایی و رمان‌گونه‌سازی آشنا می‌شود و می‌تواند نسبت رمان با تاریخ، زبان و قدرت را در چهارچوبی نظری اما زنده دنبال کند. کتاب تخیل مکالمه‌ ای تاریخ رمان را نیز از زاویه‌ای متفاوت و غیرخطی بازخوانی کرده است.

خواندن کتاب تخیل مکالمه ای را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات، نقد ادبی، مطالعات فرهنگی و نظریه‌ی زبان پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که به رمان‌خواندن علاقه دارند و می‌خواهند سازوکارهای زبانی و فکری پشت این گونه را عمیق‌تر بفهمند و با مفاهیم باختینی آشنا شوند.

درباره میخاییل باختین

میخاییل میخاییلویچ باختین در سال ۱۸۹۵ به دنیا آمد و در سال ۱۹۷۵ درگذشت. او فیلسوف زبان، نظریه‌پرداز ادبی و منتقد برجسته‌ی روس بود که آثارش تأثیری عمیق بر نقد ادبی، فلسفه، زبان‌شناسی، زیبایی‌شناسی، مطالعات فرهنگی و علوم انسانی گذاشت. باختین بیش از هر چیز با مفاهیمی چون گفت‌وگومندی، چندصدایی، ناهمگونی زبانی، کرونوتوپ و کارناوال شناخته می‌شود؛ مفاهیمی که به‌ویژه در تحلیل رمان و مطالعه‌ی آثار نویسندگانی چون فئودور داستایفسکی و فرانسوا رابله اهمیت فراوان یافته‌اند.

باختین در دهه‌ی ۱۹۲۰ در فضای فکری شوروی فعالیت می‌کرد، اما در دوران استالین به‌دلیل فشارهای سیاسی بازداشت شد و در سال ۱۹۲۹ به قزاقستان تبعید شد. او سال‌های طولانی را در انزوا، فقر و گمنامی گذراند، بااین‌حال بخش مهمی از اندیشه‌ها و نوشته‌های تأثیرگذار خود را در همان دوران شکل داد. بسیاری از آثارش دیرهنگام و حتی پس از مرگ او منتشر یا شناخته شدند و از دهه‌ی ۱۹۶۰ به بعد توجه گسترده‌ی محافل دانشگاهی غرب را برانگیختند.

اندیشه‌های باختین الهام‌بخش جریان‌هایی چون مارکسیسم نو، ساختارگرایی، پساساختارگرایی و نشانه‌شناسی بوده است. او رمان را ژانری ذاتاً چندصدا و گفت‌وگومدار می‌دانست؛ ژانری که در آن صداها و جهان‌بینی‌های مختلف در کنار یکدیگر حضور دارند و هیچ صدایی به‌طور کامل بر دیگری سلطه پیدا نمی‌کند. مفهوم کارناوال در آثار او به فرهنگ غیررسمی، خنده و وارونگی نظم رسمی اشاره دارد و کرونوتوپ نیز بیانگر پیوند زمان و مکان در ساختار روایت است.

از مهم‌ترین آثار میخاییل باختین می‌توان به کتاب‌های «مسائل بوطیقای داستایفسکی»، «رابله و جهانش»، «هنر و پاسخگویی»، «زیبایی‌شناسی و نظریه‌ی رمان» و «به‌سوی فلسفه‌ی کنش» اشاره کرد. همچنین درباره‌ی برخی آثار منتشرشده به نام والنتین ولوشینوف و پاول مدودف، بحث‌هایی وجود دارد مبنی‌بر اینکه باختین در نگارش آن‌ها نقش داشته یا آن آثار با نام‌های مستعار منتشر شده‌اند.

در ایران، اندیشه‌های باختین به‌تدریج از راه ترجمه و پژوهش معرفی شد. محمدجعفر پوینده از نخستین مترجمانی بود که آثار و اندیشه‌های او را به خوانندگان فارسی‌زبان شناساند. پس از او مترجمان و پژوهشگران دیگری نیز به ترجمه و تفسیر آثار باختین پرداختند و زمینه‌ی آشنایی گسترده‌تر با نظریه‌های او را فراهم کردند.

بخشی از کتاب تخیل مکالمه ای

«آن‌چه باختین همواره به آن توجه می‌کرد، همان مشغولیت فکری اصلی زمانه ما یعنی مسئله زبان است. اما برخلاف سایر کسانی که در قرن بیستم به درک و فهم ما از زبان کمک فراوانی کرده‌اند و همگی دارای تفکری بسیار سازمان‌یافته هستند (مثل سوسور، یلمسلو، بنونیست و برتر از همه رومن یاکوبسن) باختین نظام‌مندنیست. اگر در آثار او به دنبال نظمی یاکوبسنی باشیم، قطعا ناکام خواهیم شد. البته این بدان معنا نیست که او دقت و جدیت ندارد؛ بلکه مفهومی که باختین از زبان ارائه می‌دهد به همان اندازه با مفهوم زبان از نظر دیگران (مفاهیمی که زبان‌شناسان را به خود مشغول کرده است) تعارض دارد که رمان با سایر گونه‌های رسمی‌تر ادبی در تقابل است. یعنی بر اساس آن‌چه از او فرا گرفته‌ایم، رمان فاقد مبانی سازمان‌دهنده نیست بلکه این مبانی در مقایسه با اصول سازماندهی غزل‌واره و قصیده از جنسدیگری هستند. می‌توان گفت یاکوبسن به سبب عشق پوشکینی خود به نظم وترتیب، شعر را مورد توجه و بررسی قرار داده است و برخلاف او باختین از آن‌جا که هیولایی ولنگار است به رمان عشق می‌ورزد.»