کتاب گلچین ساقی نامه شعرای بزرگ

کتاب گلچین ساقی‌نامه شعرای بزرگ گردآوری و تدوین علیرضا ملکی است که نشر حافظ اسرار آن را منتشر کرده است. این کتاب در قالب یک مجموعه‌ی مفصل، به ساقی‌نامه‌ها و اشعاری می‌پردازد که در آن‌ها از ساقی، می، میخانه و مفاهیم خمری برای بیان اندیشه‌های عرفانی، اخلاقی و فلسفی استفاده شده است. گردآورنده در مقدمه توضیح داده است که ساقی‌نامه را گونه‌ای از شعر معرفی می‌کند که معمولاً در قالب مثنوی و بیشتر در بحر متقارب سروده می‌شود و با وجود نزدیکی به خمریات، روح و کارکردی متفاوت دارد. در ادامه، متن با مروری نظری بر تاریخ ساقی‌نامه در ادب فارسی آغاز می‌شود و سپس نمونه‌هایی از ساقی‌نامه‌ها و اشعار مرتبط با ساقی و مغنی از شاعران بزرگ مانند نظامی گنجوی، امیر خسرو دهلوی، جامی، رضی‌الدین آرتیمانی، وحشی بافقی، حافظ، سعدی، خواجوی کرمانی، فیض کاشانی، عراقی، شیخ بهایی، فضولی، فروغی بسطامی، رهی معیری، عرفی شیرازی و ملک‌الشعرای بهار را در خود جای داده است. ساختار کتاب به‌گونه‌ای است که هم مقدمه‌ای پژوهشی درباره‌ی این گونه‌ی شعری ارائه می‌کند و هم متن کامل یا گزیده‌ی ساقی‌نامه‌ها و غزل‌ها و ترجیع‌بندهای مرتبط را کنار هم می‌نشاند تا تصویری کلی از سیر این مضمون در شعر فارسی به‌دست دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گلچین ساقی نامه شعرای بزرگ

کتاب گلچین ساقی‌نامه شعرای بزرگ با یک مقدمه‌ی نسبتاً مفصل از علیرضا ملکی آغاز می‌شود که در آن به تعریف ساقی‌نامه، تفاوت آن با خمریات و جایگاه این نوع شعر در سنت ادبی فارسی پرداخته شده است. در این مقدمه، ساقی‌نامه به‌عنوان نوعی مثنوی در بحر متقارب معرفی شده که در آن شاعر خطاب به ساقی، از مرگ، ناپایداری دنیا، پند و اندرز، حکمت و مفاهیم عرفانی سخن می‌گوید و در عین استفاده از واژگان میخانه‌ای، معنایی فراتر از مستی ظاهری را دنبال می‌کند. گردآورنده در همین بخش، خمریه را نیز توضیح داده است؛ یعنی اشعاری که در آن‌ها از ساقی، ساغر، مینا، جام، خم، سبو، میکده، می‌فروش، دختر رز، تاک، محتسب، صبوحی، فصل گل، شکستن توبه و حریفان مخمور سخن گفته می‌شود. سپس با استناد به پژوهش‌هایی مانند تذکره‌ی میخانه و تذکره‌ی پیمانه، به تاریخچه‌ی ساقی‌نامه‌سرایی از فخرالدین اسعد گرگانی و نظامی و امیر خسرو تا خواجوی کرمانی، سلمان ساوجی و به‌ویژه حافظ پرداخته شده است. در این بخش، ویژگی‌های اصلی ساقی‌نامه در چند بند جمع‌بندی شده است: قالب مثنوی، غلبه‌ی بحر متقارب، استفاده‌ی مجازی و عرفانی از اصطلاحات میخانه‌ای و حضور روح فلسفی و اخلاقی که به انسجام این منظومه‌ها کمک می‌کند. کتاب گلچین ساقی‌نامه شعرای بزرگ پس از این مقدمه‌ی نظری، وارد بخش‌های متعددی می‌شود که هر کدام به یک شاعر یا یک متن شاخص اختصاص دارد. در آغاز، گزیده‌ای از ساقی‌نامه‌ی جامی در خردنامه‌ی اسکندری آمده است و بعد از آن، بخش مفصلی به اسکندرنامه و شرف‌نامه‌ی نظامی گنجوی اختصاص یافته که در آن، قسمت‌هایی از ساقی‌نامه و نیز فصل‌هایی از داستان اسکندر مانند «تعلیم خضر در گفتن داستان»، «فروگفتن داستان به طریق ایجاز»، «آغاز داستان و نسب اسکندر»، «پادشاهی اسکندر به جای پدر»، «تظلم مصریان از زنگیان پیش اسکندر»، «بازگشتن اسکندر از جنگ زنگ با فیروزی»، «آیینه ساختن اسکندر»، «نشستن اسکندر بر جای دارا»، «ویران‌کردن آتشکده‌های ایران زمین»، «فرستادن اسکندر روشنک را به روم»، «رفتن اسکندر به جانب مغرب و زیارت کعبه»، «داستان نوشابه پادشاه بردع» و چندین بخش دیگر انتخاب شده است. در ادامه‌ی کتاب، ساقی‌نامه‌ی رضی‌الدین آرتیمانی، ترجیع‌بند مشهور وحشی بافقی با مطلع «ما گوشه‌نشینان خرابات الستیم»، گزیده‌ای گسترده از غزلیات حافظ که در آن‌ها به ساقی اشاره شده، اشعاری از خواجوی کرمانی، شیخ بهایی، فیض کاشانی، رهی معیری، سعدی، عراقی، عرفی شیرازی، ملک‌الشعرای بهار، فضولی و فروغی بسطامی آورده شده است. ساختار کتاب به‌صورت فصل‌بندی صریح شماره‌گذاری نشده اما توالی بخش‌ها از ساقی‌نامه‌های کلاسیک مثنوی‌محور تا غزل‌ها و رباعیات، نوعی سیر تاریخی و مضمونی را نشان می‌دهد و در پایان نیز فهرست منابع و کتابنامه در صفحات ۵۰۲ تا ۵۰۳ آمده است.

خلاصه کتاب گلچین ساقی نامه شعرای بزرگ

مقدمه‌ی کتاب گلچین ساقی‌نامه شعرای بزرگ ابتدا به تبیین دقیق مفهوم ساقی‌نامه می‌پردازد. در این بخش، گردآورنده توضیح داده است که ساقی‌نامه معمولاً در قالب مثنوی و بیشتر در بحر متقارب مثمن محذوف یا مقصور سروده می‌شود و دو ویژگی «مثنوی‌بودن» و «بحر متقارب» آن را از دیگر خمریات جدا می‌کند. در عین حال، روح فلسفی، اخلاقی و عرفانی این منظومه‌ها باعث می‌شود که اصطلاحات میخانه‌ای مانند می، میکده، جام، ساغر، پیر مغان، خرابات و صبوحی در معنایی مجازی و معنوی به‌کار بروند. در ادامه، خمریه به‌عنوان دسته‌ای گسترده‌تر از اشعار معرفی شده که در آن‌ها از می‌گساری و فضای میخانه سخن گفته می‌شود اما الزاماً در قالب مثنوی و بحر متقارب نیستند. در بخش نظری کتاب، تاریخچه‌ی ساقی‌نامه‌سرایی در ادب فارسی مرور شده است؛ از اشاره به مثنوی گمشده‌ی فخرالدین اسعد گرگانی و بیت‌هایی که در فرهنگ‌ها به نام او ضبط شده تا نقش نظامی گنجوی و امیر خسرو دهلوی که در خمسه‌های خود خطاب به ساقی را در خلال داستان‌ها آورده‌اند. سپس به این نتیجه رسیده است که اگر منظومه‌های مستقل را ملاک قرار دهیم، خواجوی کرمانی، سلمان ساوجی و به‌ویژه حافظ از نخستین شاعرانی هستند که ساقی‌نامه‌های مستقل و اثرگذار سروده‌اند. در ادامه، به تذکره‌ی میخانه‌ی ملا عبدالنبی فخرالزمانی قزوینی و ذیل آن، تذکره‌ی پیمانه‌ی احمد گلچین معانی اشاره شده که در آن‌ها شرح احوال ده‌ها ساقی‌نامه‌سرا و نمونه‌ی آثارشان گرد آمده است. در پایان این بخش، ویژگی‌های اصلی ساقی‌نامه در چند بند جمع‌بندی شده است: قالب مثنوی، غلبه‌ی بحر متقارب (با ذکر استثناهایی مانند حزین لاهیجی و حیاتی گیلانی که در بحر هزج نیز ساقی‌نامه سروده‌اند)، استفاده‌ی مجازی از واژگان میخانه‌ای و حضور روح عرفانی و اخلاقی که به انسجام کلی منظومه کمک می‌کند. پس از این مباحث، کتاب وارد بخش گلچین می‌شود. ابتدا ساقی‌نامه‌ی جامی در خردنامه‌ی اسکندری آمده که در آن، جامی با خطاب‌های پیاپی به ساقی، از باده، بیداری دل، رهایی از غم دنیا و طلب معرفت سخن گفته است. سپس گزیده‌ای مفصل از شرف‌نامه‌ی نظامی گنجوی آورده شده که در آن، هم بخش‌هایی با رنگ و بوی ساقی‌نامه دیده می‌شود و هم فصل‌های داستانی اسکندر؛ از تعلیم خضر و گفتن داستان تا جنگ‌های اسکندر با دارا، زنگیان، روسیان، سفر به چین و هند، رفتن به ظلمات در جست‌وجوی آب حیات، ساختن آیینه، دیدار با نوشابه و وصیت‌نامه‌ی اسکندر. در ادامه، ساقی‌نامه‌ی رضی‌الدین آرتیمانی به‌عنوان منظومه‌ای کامل و آموزنده نقل شده که در آن، شاعر با زبانی مناجات‌گونه و خطاب به ساقی، از گناه، توبه، بی‌ثباتی دنیا و شوق وصال الهی سخن می‌گوید. بخش بعدی کتاب به ترجیع‌بند وحشی بافقی اختصاص دارد که با مطلع «ما گوشه‌نشینان خرابات الستیم» شناخته می‌شود و در آن، زهد، قناعت، ساده‌زیستی و بی‌اعتنایی به جاه و مقام دنیوی برجسته شده است. سپس نوبت به حافظ می‌رسد؛ جایی که گردآورنده خلاصه و گزیده‌ای از غزلیات او را که در آن‌ها به ساقی اشاره شده، کنار هم آورده است؛ از «ساقیا برخیز و درده جام را» و «ساقی به نور باده برافروز جام ما» تا ابیاتی که در آن‌ها می، میخانه، پیر مغان و شکستن توبه، حامل معنای عرفانی و نقد ریاکاری دینی است. بعد از حافظ، اشعاری از خواجوی کرمانی، شیخ بهایی، فیض کاشانی، رهی معیری، سعدی، عراقی، عرفی شیرازی، ملک‌الشعرای بهار، فضولی و فروغی بسطامی آمده که همگی در آن‌ها ساقی، می و فضای میخانه حضوری پررنگ دارند؛ گاهی به‌عنوان نماد شادی و رهایی از غم، گاهی نشانه‌ی سلوک عرفانی و گاهی ابزاری برای بیان ناپایداری دنیا و دعوت به بهره‌بردن از لحظه‌ی حال. در پایان کتاب، فهرست منابع و کتابنامه، مسیر پژوهشی گردآورنده را نشان می‌دهد.

چرا باید کتاب گلچین ساقی نامه شعرای بزرگ را بخوانیم؟

کتاب گلچین ساقی‌نامه شعرای بزرگ یک تصویر نسبتاً کامل از سیر مضمون ساقی و می در شعر فارسی ارائه کرده است؛ از مثنوی‌های کلاسیک در بحر متقارب تا غزل‌ها، ترجیع‌بندها و رباعیات. خواننده در یک مجلد، هم با تعریف و تاریخچه‌ی ساقی‌نامه آشنا می‌شود و هم نمونه‌های متنوعی از این نوع شعر را از شاعران مختلف می‌بیند. این ترکیب مقدمه‌ی تحلیلی و متن‌های اصلی، امکان مقایسه‌ی سبک‌ها، اوزان، زبان و نگاه شاعران گوناگون به ساقی و می را فراهم کرده است. این کتاب همچنین نشان می‌دهد که چگونه مفاهیم ظاهراً خمری، در شعر فارسی به حامل معانی عرفانی، اخلاقی و فلسفی تبدیل شده‌اند؛ یعنی می و میخانه در بسیاری از این اشعار، نشانه‌ی رهایی از قید ظاهر، نقد ریا، توجه به ناپایداری دنیا و دعوت به زیستن در لحظه‌ی حال هستند. برای کسانی که می‌خواهند با یک نگاه، از نظامی و جامی و رضی‌الدین آرتیمانی تا حافظ، سعدی، خیام، عراقی، فیض کاشانی، فضولی، فروغی بسطامی، رهی معیری و ملک‌الشعرای بهار را در کنار هم ببینند، این مجموعه یک مرجع یک‌جا از متون ساقی‌نامه‌ای و اشعار مرتبط فراهم کرده است. تنوع قالب‌ها و دوره‌های شعری در این کتاب، امکان دنبال‌کردن تحول این مضمون از قرون میانه تا دوره‌های متأخر را نیز فراهم کرده است. از سوی دیگر، مقدمه‌ی کتاب با توضیح تفاوت ساقی‌نامه و خمریه، اشاره به تذکره‌های میخانه و پیمانه و ذکر نمونه‌هایی از اوزان مختلف، برای کسانی که به مباحث نظری شعر فارسی علاقه دارند، نکات روشنی درمورد قالب، وزن و کارکرد نمادین این نوع شعر فراهم کرده است. کنار هم قرارگرفتن متن کامل یا گزیده‌ی ساقی‌نامه‌ها و غزل‌ها، خواندن پیوسته‌ی این اشعار را آسان کرده و امکان می‌دهد که خواننده بدون جست‌وجوی پراکنده در دیوان‌ها، با یک‌بار مطالعه، فضای کلی شعر ساقی‌نامه‌ای را در ذهن خود شکل دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب گلچین ساقی‌نامه شعرای بزرگ به علاقه‌مندان شعر کلاسیک فارسی، دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، کسانی که روی مضامین عرفانی و خمری در شعر کار می‌کنند و نیز دوست‌داران حافظ، نظامی، جامی، وحشی بافقی، سعدی، خیام، عراقی، فیض کاشانی، فضولی، فروغی بسطامی، رهی معیری و ملک‌الشعرای بهار پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال یک مجموعه‌ی یک‌جا از ساقی‌نامه‌ها و اشعار مرتبط با ساقی و می برای مطالعه‌ی مضمونی یا تطبیقی هستند.