کتاب گلچین تذکره الاولیاء عطار نیشابوری

کتاب گلچین تذکره الاولیاء عطار نیشابوری نوشته‌ی فریدالدین محمد عطار نیشابوری است که علیرضا ملکی آن را گردآوری و تدوین کرده و نشر حافظ اسرار آن را منتشر کرده است. این اثر بخشی برگزیده از تذکره‌الاولیاء است که در قالب مجموعه‌ی «سیری در اسرار خداشناسی» عرضه شده و بر جملات، حکمت‌ها و گفتارهای عارفان و اولیای نامدار تمرکز دارد. گردآورنده در مقدمه توضیح داده است که از شرح‌حال‌ها و روایت‌های طولانی عطار گذشته و بیشتر بر گزینش جمله‌ها و نکته‌های پرمعنا از بزرگان طریقت تکیه کرده است؛ به‌ویژه سخنان مربوط به توحید و خداشناسی از چهره‌هایی مانند جنید بغدادی، بایزید بسطامی، ذوالنون مصری، سری سقطی و دیگر مشایخ. در این کتاب، متن اصلی عطار حفظ شده و خواننده با نثر فارسی قرن ۶ق و فضای فکری و معنوی آن دوره روبه‌رو است؛ نثری که هم سرگذشت عارفان را در حاشیه نشان می‌دهد و هم در متن، سرشار از مواعظ، تعابیر دقیق درباره‌ی زهد، خوف، محبت، معرفت، توکل، رضا و توبه است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گلچین تذکره الاولیاء عطار نیشابوری

کتاب گلچین تذکره الاولیاء عطار نیشابوری گزیده‌ای است از اثر مشهور عطار که در آن به جای تمرکز بر شرح‌حال مفصل اولیا، بر «جملات بسیار نغز» و سخنان کوتاه و پرمعنای آنان تأکید شده است. عطار در تذکره‌الاولیاء، هم سرگذشت عارفان و مشایخ را آورده و هم گفتارها، مناجات‌ها و نکته‌های دقیق آنان را در باب توحید، زهد، ورع، خوف، محبت و معرفت نقل کرده است. در این گزیده، علیرضا ملکی با کنارگذاشتن بخش زیادی از روایت‌های طولانی و حکایت‌های فرعی، کوشیده است چکیده‌ی سخنان و جملات کلیدی بزرگان را گرد آورد؛ به‌ویژه آنچه به «اسرار خداشناسی» و بیان مقامات عارفان، مجاهدات، ریاضت‌ها و نصایح سودمند برای «هیئت اجتماعیه و عامة ناس» مربوط است. در مقدمه، به منابع احتمالی عطار مانند طبقات صوفیه قشیری و کشف‌المحجوب هجویری اشاره شده و اهمیت تذکره‌الاولیاء از نظر بیان مقامات اولیا، مناقب صوفیه و نیز از حیث نثر و اسلوب آن یادآوری شده است. کتاب گلچین تذکره الاولیاء عطار نیشابوری در قالب فصل‌ها و بخش‌هایی تنظیم شده که هر کدام با «ذکر» یکی از اولیا و مشایخ آغاز می‌شود و سپس جملات و سخنان برگزیده‌ی او می‌آید. از جمله این بخش‌ها می‌توان به «ذکر ابن محمد امام صادق»، «ذکر مالک دینار»، «ذکر ابراهیم بن ادهم»، «ذکر بشر حافی»، «ذکر ذوالنون مصری»، «ذکر سهل بن تستری»، «ذکر معروف کرخی»، «ذکر سری سقطی»، «ذکر جنید بغدادی»، «ذکر بایزید بسطامی»، «ذکر حسن بصری»، «ذکر رابعه عدویه»، «ذکر اویس قرنی» و نام‌های بسیار دیگری اشاره کرد. در هر «ذکر»، گاهی عطار با چند سطر، جایگاه معنوی آن شخصیت را توصیف می‌کند و سپس مجموعه‌ای از جملات، مناجات‌ها، تعریف‌ها و پاسخ‌های او به سؤالات مریدان را می‌آورد؛ جملاتی درباره‌ی حقیقت توبه، نشانه‌های اخلاص، معنای توکل، حدود زهد، کیفیت خوف و رجا، حقیقت معرفت، آداب صحبت، نشانه‌های محبت الهی و نسبت دنیا و آخرت. ساختار کتاب بیشتر بر محور همین گفتارهای کوتاه و پی‌درپی است و خواننده در هر صفحه با چندین تعبیر تازه و گاه تکان‌دهنده روبه‌رو می‌شود که از دل تجربه‌ی زیسته‌ی عارفان بیرون آمده است.

خلاصه کتاب گلچین تذکره الاولیاء عطار نیشابوری

در گلچین تذکره الاولیاء عطار نیشابوری، محور اصلی محتوا «جملات» و «اشارات» اولیاست؛ یعنی به‌جای روایت‌های طولانی، چکیده‌ی سخنان و نکته‌های کلیدی آنان درباره‌ی خداشناسی و سلوک معنوی کنار هم قرار گرفته است. مقدمه‌ی گردآورنده توضیح می‌دهد که در تذکره‌الاولیاء، به‌ویژه در باب‌هایی که از جنید، بایزید، ذوالنون، سری سقطی و دیگران نقل شده، معارف کم‌نظیری درباره‌ی توحید و اسرار خداشناسی آمده که در این مجموعه به‌صورت فشرده انتخاب شده است. در بخش‌های مختلف کتاب، هر «ذکر» با معرفی کوتاه عارف آغاز می‌شود و سپس جملات او می‌آید. امام صادق در آغاز کتاب، به‌عنوان «سلطان ملت مصطفوی» و «مقتدای مطلق» معرفی می‌شود و سخنان او درباره‌ی ایمان، توبه، عبادت، نسبت اهل‌بیت و امت و معنای حقیقی توکل و عبادت نقل شده است؛ از جمله این‌که عبادت جز با توبه راست نمی‌آید و طاعتی که آغازش امن و پایانش عجب باشد، بنده را از خدا دور می‌کند. در ادامه، سخنان او درباره‌ی درویش صابر و توانگر شاکر، حقیقت ذکر، و این‌که مومن با نفس خویش ایستاده است و عارف با خداوند خویش، آمده است. در «ذکر فضل عیاض» و «ذکر فضیل عیاض»، جملات بسیاری درباره‌ی خوف، اندوه، زهد و ریا نقل شده است؛ مانند این‌که هر که از خدا بترسد زبانش گنگ می‌شود، دنیا بیمارستان است و خلق در آن چون دیوانگان در غل و قید، و این‌که کلید همه بدی‌ها دوستی دنیاست. در «ذکر ذوالنون مصری»، تعریف‌های دقیقی از توبه، اخلاص، توکل، انس، رضا و یقین دیده می‌شود؛ از جمله این‌که استغفار بدون ترک گناه، توبه‌ی دروغ‌گویان است، حکمت در معده‌ی پر جای نمی‌گیرد، و سه نشانه‌ی یقین، نظرکردن به حق در همه چیز، رجوع به او در همه کار و یاری‌خواستن از او در همه حال است. بخش‌های مربوط به بایزید بسطامی، حسن بصری، رابعه عدویه، اویس قرنی، سهل تستری، مالک دینار، ابراهیم بن ادهم و بشر حافی نیز هرکدام بر جنبه‌ای از سلوک تأکید کرده‌اند: بایزید از خطر عجب در طاعت و سختی شناخت حق سخن گفته است؛ حسن بصری از ورع، فکرت، قناعت و لرزیدن مومن از نفاق؛ رابعه از عبادت نه از ترس دوزخ و طمع بهشت بلکه از سر محبت؛ اویس از شب‌زنده‌داری و خشوع در نماز؛ سهل تستری از بلا به‌عنوان راهی به‌سوی حق و نشانه‌های استدراج؛ و ابراهیم بن ادهم از ترک شهوت، اخلاص، و سه حجابی که باید از پیش دل سالک برداشته شود. در مجموع، کتاب شبکه‌ای از تعریف‌ها، هشدارها، دعاها و مناجات‌هاست که حول مفاهیمی چون توبه، زهد، ورع، خوف، رجا، محبت، معرفت، توکل، رضا، اخلاص و یقین شکل گرفته است.

چرا باید کتاب گلچین تذکره الاولیاء عطار نیشابوری را بخوانیم؟

کتاب گلچین تذکره الاولیاء عطار نیشابوری فرصتی فراهم کرده است تا بدون درگیرشدن با حجم کامل تذکره‌الاولیاء، با هسته‌ی فکری و معنوی آن روبه‌رو شویم. تمرکز این گزیده بر «جملات نغز» و «اشارات» اولیاست؛ بنابراین خواننده در هر بخش با سخنانی مواجه می‌شود که حاصل تجربه‌ی درونی و مجاهدت طولانی عارفان است و در چند سطر، تصویری فشرده از مفاهیمی مانند توبه، اخلاص، توکل، رضا، محبت و معرفت ارائه می‌کند. این کتاب برای کسانی که به نثر کلاسیک فارسی و ادبیات عرفانی علاقه دارند، نمونه‌ای روشن از زبان و اندیشه‌ی قرن ۶ق به‌دست می‌دهد؛ زبانی که در آن تعریف‌ها، تمثیل‌ها و پاسخ‌های کوتاه به سؤالات مریدان، هم جنبه‌ی آموزشی دارد و هم جنبه‌ی تأمل‌برانگیز. تنوع شخصیت‌ها از امام صادق، حسن بصری و اویس قرنی تا بایزید، جنید، ذوالنون، سهل تستری، رابعه و فضیل عیاض باعث شده است که طیف گسترده‌ای از دیدگاه‌ها درباره‌ی نسبت انسان و خدا، دنیا و آخرت، خوف و رجا و خلوت و جلوت در کنار هم دیده شود. خواندن این اثر می‌تواند برای کسانی که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی معنای عبادت، جایگاه دنیا، حدود زهد، چگونگی توبه و نشانه‌های اخلاص هستند، زمینه‌ی مقایسه و سنجش فراهم کند؛ زیرا هر عارف از زاویه‌ای خاص به این موضوع‌ها نگاه کرده است. از سوی دیگر، ساختار گزیده و جمله‌محور کتاب، امکان مطالعه‌ی تدریجی و قطعه‌قطعه را می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که می‌توان هر بار تنها چند صفحه خواند و بر یک یا دو جمله درنگ کرد. برای پژوهشگران و دانشجویان حوزه‌ی عرفان و ادبیات نیز این کتاب می‌تواند به‌عنوان مجموعه‌ای فشرده از نقل‌قول‌های مهم تذکره‌الاولیاء به‌کار آید و دسترسی به سخنان کلیدی مشایخ را آسان‌تر کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب گلچین تذکره الاولیاء عطار نیشابوری به علاقه‌مندان ادبیات عرفانی فارسی، دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌ی عرفان اسلامی، کسانی که در پی آشنایی نزدیک‌تر با سخنان و مناجات‌های اولیا و مشایخ صوفیه هستند، و نیز افرادی که دغدغه‌هایی درباره‌ی توبه، زهد، اخلاص، توکل، رضا و معنای عبادت دارند پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی که می‌خواهند با نثر قرن ۶ق و فضای فکری عطار آشنا شوند اما به‌دنبال متنی گزیده و جمله‌محورند توصیه می‌شود که به سراغ این کتاب بروند.