کتاب همسران هنرمندان

کتاب همسران هنرمندان نوشته‌ی آلفونس دوده با ترجمه‌ی حسن هنرمندی اثری است که نشر خانه فرهنگ و هنر مان آن را منتشر کرده است. این کتاب مجموعه‌ای از چند داستان و جستار روایی است که همگی حول یک محور می‌چرخند: زندگی خانوادگی و زناشویی هنرمندان، و نقش همسران در خوشبختی یا تباهی کار و روح آن‌ها. دوده که خود نویسنده‌ای نامدار در سنت ناتورالیسم فرانسه است، در این اثر از تجربه‌ی زیسته‌ی خود و مشاهداتش در میان نقاشان، شاعران، مجسمه‌سازان و موسیقی‌دانان بهره گرفته و با نگاهی موشکافانه و گاهی طنزآلود، صحنه‌هایی از خانه‌های هنرمندان را پیش چشم می‌آورد؛ خانه‌هایی که در آن‌ها زن گاهی تکیه‌گاه است و گاهی «میرغضب». ترجمه‌ی حسن هنرمندی، شاعر و پژوهشگر ادبی، نخستین‌بار دهه‌ها پیش منتشر شده و اکنون با ویرایشی تازه و حذف یک داستان از متن اصلی، دوباره در دسترس قرار گرفته است. هنرمندی در پیش‌گفتار خود توضیح داده است که چگونه کوشیده رنگ و اصطلاحات فرانسوی را تا حد امکان حفظ کند و در عین حال آن‌ها را برای خواننده‌ی فارسی‌زبان قابل‌درک نگه دارد؛ و در جاهایی که اشاره به اشخاص و نام‌ها برای خواننده‌ی ایرانی توضیح و حاشیه‌ی طولانی لازم داشته، آن‌ها را تعمداً کنار گذاشته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب همسران هنرمندان

کتاب همسران هنرمندان با یک سرآغاز گفت‌وگومحور شروع می‌شود: شبی یک شاعر و یک نقاش، پس از شام، در کارگاه نقاشی روی نیمکت لم داده‌اند و درباره‌ی این سؤال قدیمی بحث می‌کنند که آیا هنرمند باید ازدواج کند یا نه. نقاش که خود ازدواجی موفق داشته، در عین اعتراف به خوشبختی‌اش، از «خطرهای هولناک» ازدواج برای هنر می‌گوید؛ از این‌که چگونه همسر نامناسب می‌تواند هنرمند را از کارش دور کند، او را به مهمانی‌ها و معاشرت‌های بی‌پایان بکشاند، یا با ندانستن زبان هنر، مدام در کارش دخالت کند. شاعر در مقابل از نیاز به عشق، خانه، کودک و دل مهربانی حرف می‌زند که در لحظه‌های تردید و افسردگی، پناه هنرمند باشد. این گفت‌وگو به‌نوعی بیانیه‌ی فکری آلفونس دوده درباره‌ی نسبت هنر و ازدواج است و در پایان، نقاش دفترچه‌ای به شاعر می‌دهد که «مردی زن‌دار و خوشبخت» درباره‌ی زندگی خانوادگی هنرمندان نوشته؛ همان دفترچه‌ای که متن اصلی کتاب از دل آن بیرون می‌آید. در ادامه‌ی کتاب همسران هنرمندان، دوده در قالب چند داستان و پرتره‌ی روایی، نمونه‌های گوناگون از همسران هنرمندان را پیش چشم می‌گذارد. داستان «خانم هرت بیز» از زنی می‌گوید که در مغازه‌ی جواهرفروشی بزرگ شده، با رؤیای همسری یک نویسنده‌ی سرشناس ازدواج می‌کند و بعد، با ناآگاهی و خودنمایی و دخالت‌های بی‌جا، آرام‌آرام شوهر شاعرش را فرسوده و بیمار می‌کند؛ تا جایی که او زیر فشار زندگی خانوادگی از درون می‌شکند. در «آئین عشق» زنی دیده می‌شود که سال‌ها با مردی گل‌کار و آرام زندگی کرده، اما در سی‌سالگی زیر تأثیر شعرهای یک شاعر انجمن‌های ادبی و قطعه‌ای به نام «آئین عشق» خانه را ترک می‌کند و به‌دنبال رؤیای شاعرانه می‌رود؛ رؤیایی که خیلی زود زیر بار بیماری‌سازی، خودخواهی و ضعف شاعر فرو می‌ریزد و او را دوباره به آغوش شوهر نخستین بازمی‌گرداند. در «خانم ایتالیایی» ماجرای شاعری روایت شده که در رم عاشق دختر ماهی‌گیر زیبایی می‌شود، او را به پاریس می‌آورد و بعد، در آپارتمانی کوچک در مونمارتر، با زنی خشن، حسود و ناآگاه از هنر روبه‌رو می‌شود که در کوچه و خانه فریاد می‌زند، به زبان درهم و مضحکی حرف می‌زند و حتی در شب اجرای نمایشنامه‌ی تازه‌ی شوهرش، با شکستن بطری شراب و جنجال، سایه‌ای سنگین بر شادی او می‌اندازد. در بخش‌های بعدی، پرتره‌های دیگری از همسران آوازه‌خوان، بیوه‌ی یک مرد بزرگ، زن دروغ‌گو و… آمده که هرکدام وجهی تازه از این موضوع را نشان می‌دهد: از همسری که با حسادت، شهرت زن خواننده را به جهنم بدل می‌کند تا زنی که پس از مرگ شوهر نامدارش، با خاطرات و نام او زندگی می‌کند. ساختار کتاب بر پایه‌ی همین روایت‌های جداگانه است که در مجموع، تصویری چندوجهی از «همسر هنرمند بودن» و «با همسر هنرمند زیستن» می‌سازد.

خلاصه داستان همسران هنرمندان

در همسران هنرمندان، آلفونس دوده از دل یک گفت‌وگوی طولانی میان شاعر و نقاش، وارد جهان خصوصی هنرمندان می‌شود و نشان می‌دهد که ازدواج برای آن‌ها نه یک امر بدیهی، بلکه نوعی قمار است. نقاش در سرآغاز توضیح می‌دهد که هنرمند، «کودک بزرگ‌نمایی» است عصبی، پرتوقع و زودرنج که برای زندگی خانوادگی، به زنی «تقریباً نایاب» نیاز دارد؛ زنی که هم باریک‌بین باشد و هم ازخودگذشته، و بداند چگونه میان نیازهای هنر و خواسته‌های روزمره‌ی خانه تعادل برقرار کند. از نظر او، بسیاری از هنرمندان یا در تنهایی و تجرد، آرامش و تمرکز لازم برای کار را پیدا می‌کنند، یا اگر ازدواج کنند، زیر فشار توقعات معمول زندگی، از مسیر اصلی هنر دور می‌شوند. در داستان «خانم هرت بیز» این ایده در قالب زندگی یک شاعر روستازاده مجسم می‌شود که با فروشنده‌ای مغرور و سطحی ازدواج کرده است. هرت بیز از همان ابتدا، بیش از خود مرد، شیفته‌ی عنوان «همسر نویسنده‌ی سرشناس» است. او خانه را به محفل دوستان پرهیاهو و ادیب‌نما تبدیل می‌کند، در کار شوهر دخالت می‌کند، نوشته‌ها و یادداشت‌های او را به شوخی می‌گیرد و از این‌که «برای نوشتن این چیزها در را به روی خودش می‌بندد» می‌خندد. کشمکش‌های پی‌درپی، تحقیرهای کوچک و بزرگ، و بی‌توجهی به نیاز شاعر به سکوت و تمرکز، کم‌کم او را از درون می‌فرساید؛ تا جایی که در خلوت، زیر لب می‌گوید اگر بچه نبود، به‌سادگی می‌رفت. این‌جا دوده نشان می‌دهد که چگونه همسر ناآگاه می‌تواند به‌جای همراه، به «میرغضب» خانه‌ی هنرمند بدل شود. در «آئین عشق» زاویه‌ی دید عوض می‌شود. این‌بار زنی است که سال‌ها در کنار شوهر گل‌کارش، در باغی منظم و آرام زندگی کرده، اما در خلوت، با خواندن شعرهای عاشقانه و تکرار مصراعی مثل «به عشق ایمان چنان دارم که ایمان بر خدا دارم» رؤیای همسری یک شاعر را در سر می‌پروراند. آشنایی با آموری، شاعر انجمن‌های ادبی با کراوات شل و سبیل آراسته، این رؤیا را شعله‌ور می‌کند. زن، تحت‌تأثیر شعر «آئین عشق» و فضای پرزرق‌وبرق انجمن‌ها، خانه را ترک می‌کند و به‌دنبال شاعر می‌رود؛ اما در اتاق‌های تنگ حومه‌ی پاریس، با مردی روبه‌رو می‌شود که خودشیفته، بیمارپندار و وابسته به جوشانده‌هاست، سبیلش را تراشیده و از آن تصویر رؤیایی فاصله گرفته است. در این داستان، دوده نشان می‌دهد که چگونه تصویر شاعرانه‌ی «همسر هنرمند بودن» می‌تواند در برخورد با واقعیت روزمره فروبپاشد و فرد را دوباره به همان زندگی «پیشین» بازگرداند؛ این‌بار با آگاهی تلخ‌تر. «خانم ایتالیایی» نمونه‌ی دیگری است: شاعری فرانسوی در رم عاشق دختر ماهی‌گیر زیبایی می‌شود، او را با گربه‌اش به پاریس می‌آورد و خیال می‌کند همان تصویر آفتابی و شاعرانه‌ی کنار رود تیبر را در مونمارتر بازتولید خواهد کرد. اما ماریا آسونتا در آپارتمان کوچک، به زنی خشن، حسود و پرخاشگر بدل می‌شود که در کوچه و راه‌پله با دربان دعوا می‌کند، به زبان درهم و مضحکی حرف می‌زند، و در خانه با فریاد و دشنام، شوهر شاعرش را می‌ترساند. شبی که نمایشنامه‌ی تازه‌ی شاعر روی صحنه رفته و او با تردید و امید از تئاتر برمی‌گردد، آسونتا با شکستن بطری شراب گران‌قیمت و فریاد «بطری را شکستی!» تمام فضای احساسی او را در هم می‌ریزد. این صحنه، فشرده‌ی همان تضاد است: اوج حساسیت هنری در برابر زمختی و ناآگاهی زندگی روزمره. در داستان‌های بعدی، همین الگو در شکل‌های دیگر تکرار و وارونه می‌شود: زن آوازه‌خوانی که با شهرتش حسادت شوهر را برمی‌انگیزد و زندگی‌اش تلخ می‌شود؛ بیوه‌ی مرد بزرگی که پس از مرگ شوهر، با نام و خاطره‌ی او زندگی می‌کند؛ زنی دروغ‌گو که با بازی‌کردن نقش قربانی، فضای خانه‌ی هنرمند را مسموم می‌کند؛ و نامه‌ی زنی که از دل زندگی با مردی هنرمند، روایت خود را می‌نویسد. در همه‌ی این‌ها، دوده نه حکم قطعی می‌دهد و نه ازدواج را محکوم یا تقدیس می‌کند؛ بلکه نشان می‌دهد که برای هنرمند، ازدواج می‌تواند هم سرچشمه‌ی آرامش و الهام باشد و هم عامل فرسودگی و خاموشی، و همه‌چیز به ظرافت رابطه و شناخت دو طرف از ماهیت هنر بستگی دارد.

چرا باید کتاب همسران هنرمندان را بخوانیم؟

همسران هنرمندان از دل روایت‌های کوتاه و به‌ظاهر ساده، تصویری پیچیده از نسبت عشق، ازدواج و کار خلاقه ارائه کرده است. این کتاب نشان می‌دهد که «همسر هنرمند بودن» یا «همسر هنرمند داشتن» فقط یک رؤیای رمانتیک نیست، بلکه موقعیتی است پر از سوءتفاهم، توقع، حسادت، فداکاری و گاهی خشونت پنهان. خواننده در هر داستان با نوعی از این موقعیت روبه‌رو می‌شود: از همسر فروشنده‌ای که نویسندگی را نوعی تفنن می‌بیند تا زنی که زیر تأثیر شعر، زندگی‌اش را واژگون می‌کند و بعد، با واقعیت شاعر بیمارپندار روبه‌رو می‌شود. این کتاب به‌خاطر زاویه‌ی دیدش هم خواندنی است. آلفونس دوده نه از بیرون، بلکه از درون جهان هنرمندان حرف زده است؛ از کارگاه نقاشی، پشت‌صحنه‌ی تئاتر، اتاق‌های تنگ مونمارتر و باغ‌های حومه‌ی پاریس. در هر صحنه، جزئیات کوچک خانه، رفتار روزمره، لحن گفت‌وگوها و حتی نحوه‌ی نشستن و خوردن، به فهم رابطه‌ی زوج کمک می‌کند. ترجمه‌ی حسن هنرمندی نیز با حفظ رنگ و بوی فرانسوی متن، اصطلاحات و ارجاعات را تا حد امکان برای خواننده‌ی فارسی‌زبان روشن کرده است، بی‌آن‌که کتاب را به متنی پر از حاشیه و توضیح تبدیل کند. برای کسانی که به ادبیات فرانسه، تاریخ اندیشه‌ی هنری و بحث‌های قدیمی درباره‌ی «هنر و زندگی» علاقه‌مندند، این اثر فرصتی است تا ببینند یک نویسنده‌ی قرن نوزدهمی چگونه به این موضوع نگاه کرده است. در عین حال، بسیاری از موقعیت‌های کتاب به‌طرزی غافلگیرکننده آشنا و امروزی به نظر می‌رسد: بحث بر سر وقت‌گذاشتن برای کار در خانه، مهمانی‌های بی‌پایان، فشار اقتصادی، و این سؤال که آیا شریک زندگی باید «هم‌صنف» باشد یا نه. همسران هنرمندان با ترکیب طنز، تلخی و دقت روان‌شناختی، امکان هم‌ذات‌پنداری و تأمل را هم‌زمان فراهم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن همسران هنرمندان به کسانی پیشنهاد می‌شود که به ادبیات فرانسه و داستان‌های شخصیت‌محور علاقه‌مندند، به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های ادبیات و هنر که به دنبال نمونه‌هایی از بازنمایی زندگی هنرمندان در متن‌های کلاسیک هستند، به هنرمندان و نویسندگانی که درگیر توازن میان کار خلاقه و زندگی خانوادگی‌اند، و به خوانندگانی که دوست دارند پشت صحنه‌ی رابطه‌های عاشقانه‌ی «هنرمندانه» را در قالب روایت‌هایی موجز و دقیق ببینند.