کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹)

کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) نوشته‌ی تام کوپر و فرزاد بیشاپ با ترجمه‌ی امیر همایونی روایتی مفصل و مستند از نبرد هشت‌ساله‌ی هوایی میان ایران و عراق است که نشر گابه آن را منتشر کرده است. نویسندگان که هر دو از تحلیل‌گران و تاریخ‌نگاران هوانوردی نظامی هستند بر پایه‌ی سال‌ها جمع‌آوری اسناد، گزارش‌های رسانه‌ای، مصاحبه با خلبانان و افسران دو طرف و استفاده از منابع متنوع بین‌المللی، تصویری تازه و جزئی‌نگر از جنگ در آسمان ایران، عراق و خلیج فارس ارائه کرده‌اند. مترجم نیز فقط به برگردان متن بسنده نکرده و با افزودن پاورقی‌ها، گفت‌وگو با خلبانان بازنشسته و تصحیح و به‌روزرسانی برخی داده‌ها، نسخه‌ی فارسی را به اثری غنی‌تر تبدیل کرده است. این کتاب از ریشه‌های تاریخی دو نیروی هوایی، نقش قدرت‌های خارجی، ساختار و توان عملیاتی نیروهای هوایی ایران و عراق و سیر مرحله‌به‌مرحله‌ی جنگ هوایی سخن گفته است و در کنار تحلیل‌ها، به سراغ سرگذشت خلبانان، افسانه‌ها و سوءبرداشت‌های رسانه‌ای نیز رفته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹)

کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) با تمرکز بر جنگ هوایی میان دو کشور، از یک مقدمه‌ی تحلیلی گسترده و سپس ۱۲ فصل اصلی تشکیل شده است که هر فصل بخشی از سیر تاریخی و عملیاتی این نبرد را پوشش می‌دهد. تام کوپر و فرزاد بیشاپ ابتدا در فصل «دو نیروی هوایی نوظهور» به ریشه‌های شکل‌گیری نیروی هوایی ایران و عراق از دوران قاجار و پادشاهی عراق می‌پردازند؛ از نخستین هواپیماهای آموزشی و شناسایی، نقش بریتانیا و شوروی، تا ورود جت‌ها، هانترها، میگ‌ها و اف-۸۶ها. در همین مسیر، به اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، کودتای ۲۸ مرداد، معاهده‌ی بغداد، ملی‌گرایی عربی، کودتای ۱۹۵۸ عراق و چرخش بغداد به‌سوی شوروی پرداخته شده است. کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) سپس با مقدمه‌ای مفصل، زمینه‌ی سیاسی و راهبردی آغاز جنگ را توضیح می‌دهد؛ از حمله‌ی هوایی غافلگیرانه‌ی عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ به پایگاه‌ها و تأسیسات ایران، تا نقش انقلاب اسلامی، بحران گروگان‌گیری، محاسبات غرب درباره‌ی توان ایران در نگهداری تسلیحات پیشرفته و نگاه دو ابرقدرت به این درگیری. نویسندگان نشان داده‌اند که چگونه جنگی طولانی، فرسایشی و پیچیده شکل گرفت که در آن، نیروهای هوایی دو کشور برخلاف تصویر رایج «غیرعملیاتی» و «ناتوان»، درگیر نبردی گسترده و پیشرفته شدند. کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) در ادامه‌ی ساختار خود، جنگ را به ۹ «مرحله» عملیاتی تقسیم کرده است: از «اولین جنگ خلیج فارس: مرحله‌ی اول؛ یک روز رسوایی دیگر» تا «مرحله‌ی نهم؛ آخرین نبرد هوایی». در این فصل‌ها، حملات اولیه‌ی عراق، پیشروی زمینی، ضدحملات ایران، ورود تدریجی ایران به خاک عراق، گسترش جنگ به خلیج فارس، تشدید نبردهای هوایی، آشوب در خلیج و در نهایت، مرحله‌ی تبادل ضربات سنگین و آخرین درگیری‌های هوایی بررسی شده است. کتاب علاوه‌بر روایت عملیات‌ها، به موضوعاتی مانند افسانه‌های رسانه‌ای درباره‌ی «غیرعملیاتی بودن» اف-۱۴های ایران، دستکاری موشک‌های فونیکس، ارزیابی نادرست غرب از توان نگهداری و آموزش در ایران، و نیز تصویر کلیشه‌ای از نیروی هوایی عراق به‌عنوان نیرویی «غیرحرفه‌ای» پرداخته است. نویسندگان با تکیه بر مصاحبه‌ها و اسناد، نمونه‌هایی از قهرمانی‌ها و فداکاری‌های خلبانان دو طرف را نقل کرده‌اند؛ از نخستین شکار تأییدشده‌ی اف-۱۴ تا خلبان عراقی که میگ-۲۱ خود را به اف-۵ ایرانی کوبید. در کنار این‌ها، یادداشت نویسندگان بر نسخه‌ی فارسی و یادداشت مترجم، روند شکل‌گیری کتاب، بازخورد خوانندگان ایرانی، نقش پژوهشگران داخلی و دشواری‌های بازسازی تاریخ نبرد هوایی را روشن کرده است.

خلاصه کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹)

نویسندگان در جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) از یک پرسش ساده شروع کرده‌اند: اگر ایران و عراق پیش از جنگ، میلیاردها دلار برای خرید هواپیما، آموزش خلبانان و ایجاد زیرساخت‌های هوایی هزینه کرده بودند، چگونه ممکن است در طول جنگ، عملاً «غیرعملیاتی» بوده باشند؟ پاسخ به این سؤال، محور اصلی کتاب است. کوپر و بیشاپ با کنار هم گذاشتن گزارش‌های رسانه‌ای، اسناد رسمی، خاطرات خلبانان و افسران و داده‌های فنی، نشان داده‌اند که در پسِ سکوت و تحریف رسانه‌های غربی، نبردی هوایی در مقیاسی بزرگ و با سطحی پیشرفته از تاکتیک و مهارت جریان داشته است. کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) ابتدا زمینه‌ی تاریخی را می‌چیند: شکل‌گیری نیروی هوایی ایران و عراق، نقش بریتانیا در ایجاد نیروی هوایی سلطنتی عراق، ورود هواپیماهای آلمانی و ایتالیایی در جنگ جهانی دوم، اشغال ایران توسط متفقین، و سپس بازسازی نیروی هوایی ایران در دوره‌ی محمدرضاشاه با تکیه بر هواپیماهای آمریکایی. در مقابل، عراق پس از کودتای ۱۹۵۸ به‌سوی شوروی می‌رود و ناوگان خود را با میگ‌ها، توپولوف‌ها و هلیکوپترهای میل تجهیز می‌کند. این پیش‌زمینه نشان می‌دهد که در آستانه‌ی ۱۳۵۹، هر دو کشور دارای نیروهای هوایی مجهز، آموزش‌دیده و درگیر در تحولات منطقه‌ای بوده‌اند. در بخش اصلی، کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) جنگ را به ۹ مرحله‌ی عملیاتی تقسیم کرده است. در مرحله‌ی اول، حمله‌ی هوایی غافلگیرانه‌ی عراق به پایگاه‌ها و تأسیسات ایران و تلاش برای فلج‌کردن نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران روایت شده است؛ حمله‌ای که با وجود گستردگی، به‌دلیل ضعف برنامه‌ریزی و واکنش سریع ایران، به «یک روز رسوایی دیگر» برای عراق تعبیر شده است. مراحل بعدی به پیشروی زمینی عراق، استفاده‌ی گسترده از نیروی هوایی برای پشتیبانی نزدیک، بمباران شهرها و تأسیسات نفتی، و سپس ضدحملات ایران اختصاص دارد؛ جایی که هوانیروز ایران با نزدیک به یک میلیون پرواز رزمی و نیروی هوایی با استفاده از اف-۴، اف-۵ و اف-۱۴، تصویر دیگری از توان عملیاتی خود نشان می‌دهد. کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) در فصل‌های میانی و پایانی، ورود تدریجی ایران به خاک عراق، گسترش جنگ به خلیج فارس، حمله به نفتکش‌ها، نقش قدرت‌های خارجی مانند شوروی و فرانسه در تجهیز عراق، و نیز محدودیت‌های سیاسی و راهبردی دو طرف را بررسی کرده است. نویسندگان نشان داده‌اند که چگونه اهداف سیاسی، بارها بر تصمیم‌های نظامی سایه انداخته و تاکتیک‌های هوایی را محدود کرده است. در این میان، افسانه‌های رسانه‌ای درباره‌ی اف-۱۴های ایران و موشک‌های فونیکس، با داده‌های عملیاتی و روایت خلبانان سنجیده شده و تصویر متفاوتی از کارنامه‌ی این هواپیماها ارائه شده است. در کنار تحلیل‌ها، کتاب به‌نوعی ثبت خاطره و ادای احترام به خلبانان و خدمه‌ای است که «هزینه‌ی نهایی» را پرداخته‌اند و بسیاری از آنها در آسمان ایران و عراق جان باخته‌اند.

چرا باید کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) را بخوانیم؟

جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) برای کسانی که به جنگ هشت‌ساله فقط از زاویه‌ی زمینی و سیاسی نگاه کرده‌اند، زاویه‌ی دیدی کاملاً متفاوت فراهم کرده است. این کتاب نشان داده که نبرد هوایی میان ایران و عراق نه حاشیه‌ای و کم‌اهمیت، بلکه یکی از طولانی‌ترین و پیچیده‌ترین رویارویی‌های هوایی قرن بوده که از نظر حجم درگیری و تعداد پیروزی‌های هوایی، با جنگ ویتنام قابل مقایسه است. خواننده با ساختار، تجهیزات، آموزش و فرهنگ عملیاتی دو نیروی هوایی آشنا می‌شود و می‌بیند چگونه تصمیم‌های سیاسی، محدودیت‌های راهبردی و برداشت‌های نادرست خارجی بر عملکرد این نیروها اثر گذاشته است. کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) همچنین بسیاری از کلیشه‌ها و افسانه‌های رایج را به چالش کشیده است؛ از «غیرعملیاتی بودن» اف-۱۴ها و ناتوانی ایران در نگهداری تسلیحات پیشرفته، تا تصویر ساده‌انگارانه از نیروی هوایی عراق. ترکیب روایت عملیاتی، تحلیل تاریخی و نقل مستقیم تجربه‌ی خلبانان و افسران، این امکان را فراهم کرده که جنگ هوایی نه‌تنها به‌عنوان مجموعه‌ای از درگیری‌ها، بلکه به‌عنوان میدان تصمیم‌گیری، خطا، ابتکار و فداکاری دیده شود. برای کسانی که به دنبال درک دقیق‌تری از نقش نیروی هوایی در سرنوشت جنگ ایران و عراق هستند، این کتاب منبعی پرجزئیات و قابل اتکا است که هم به گذشته نگاه کرده و هم بر ضرورت پژوهش‌های بیشتر تأکید کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) به علاقه‌مندان تاریخ جنگ ایران و عراق، دانشجویان و پژوهشگران مطالعات راهبردی و هوانوردی نظامی، و کسانی پیشنهاد می‌شود که به دنبال شناخت دقیق‌تری از نقش نیروی هوایی و هوانیروز در این جنگ هستند. همچنین به خوانندگانی که می‌خواهند فراتر از روایت‌های تبلیغاتی، با نگاه تحلیلی و مبتنی بر اسناد به نبرد هوایی و نقش قدرت‌های خارجی در تجهیز دو طرف بنگرند، پیشنهاد می‌شود.