کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹)

کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) (Iran Iraq War in the air (1980-1988))  نوشته‌ تام کوپر و فرزاد بیشاپ با ترجمه‌ امیر همایونی که توسط نشر گابه منتشر شده، روایتی مفصل و مستند از نبرد هشت‌ساله‌ی هوایی میان ایران و عراق است. نویسندگان که هر دو از تحلیلگران و تاریخ‌نگاران هوانوردی نظامی هستند بر پایه‌ی سال‌ها جمع‌آوری اسناد، گزارش‌های رسانه‌ای، مصاحبه با خلبانان و افسران دو طرف و استفاده از منابع متنوع بین‌المللی، تصویری تازه از جنگ در آسمان ایران، عراق و خلیج فارس ارائه کرده‌اند. مترجم نیز فقط به برگردان متن بسنده نکرده و با افزودن پاورقی‌ها، گفت‌وگو با خلبانان بازنشسته و تصحیح و به‌روزرسانی برخی داده‌ها، نسخه‌ی فارسی را به اثری غنی‌تر تبدیل کرده است. این کتاب از ریشه‌های تاریخی دو نیروی هوایی، نقش قدرت‌های خارجی، ساختار و توان عملیاتی نیروهای هوایی ایران و عراق و سیر مرحله‌به‌مرحله‌ی جنگ هوایی سخن گفته و در کنار تحلیل‌ها، به سراغ سرگذشت خلبانان، افسانه‌ها و سوءبرداشت‌های رسانه‌ای نیز رفته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹)

کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) با تمرکز بر جنگ هوایی میان دو کشور، از یک مقدمه‌ی تحلیلی گسترده و سپس ۱۲ فصل اصلی تشکیل شده است که هر فصل بخشی از سیر تاریخی و عملیاتی این نبرد را پوشش می‌دهد. تام کوپر و فرزاد بیشاپ ابتدا در فصل دو نیروی هوایی نوظهور به ریشه‌های شکل‌گیری نیروی هوایی ایران و عراق از دوران قاجار و پادشاهی عراق می‌پردازند، از نخستین هواپیماهای آموزشی و شناسایی، نقش بریتانیا و شوروی تا ورود جت‌ها، هانترها، میگ‌ها و اف-۸۶ها. در همین مسیر، به اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، کودتای ۲۸ مرداد، معاهده‌ی بغداد، ملی‌گرایی عربی، کودتای ۱۹۵۸ عراق و چرخش بغداد به‌سوی شوروی پرداخته شده است. 

کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) اثر تام کوپر و فرزاد بیشاپ با مقدمه‌ای مفصل، زمینه‌ی سیاسی و راهبردی آغاز جنگ را توضیح می‌دهد، از حمله‌ی هوایی غافلگیرانه‌ی عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ به پایگاه‌ها و تأسیسات ایران تا نقش انقلاب اسلامی، بحران گروگان‌گیری، محاسبات غرب درباره‌ی توان ایران در نگهداری تسلیحات پیشرفته و نگاه دو ابرقدرت به این درگیری. نویسندگان نشان داده‌اند که چگونه جنگی طولانی، فرسایشی و پیچیده شکل گرفت که در آن، نیروهای هوایی دو کشور برخلاف تصویر رایج غیرعملیاتی و ناتوان، درگیر نبردی گسترده و پیشرفته شدند. 

این کتاب جنگ را به ۹ مرحله‌ی عملیاتی تقسیم کرده است: از اولین جنگ خلیج فارس: مرحله‌ی اول؛ یک روز رسوایی دیگر تا مرحله‌ی نهم؛ آخرین نبرد هوایی. در این فصل‌ها، حملات اولیه‌ی عراق، پیشروی زمینی، ضدحملات ایران، ورود تدریجی ایران به خاک عراق، گسترش جنگ به خلیج فارس، تشدید نبردهای هوایی، آشوب در خلیج و در نهایت، مرحله‌ی تبادل ضربات سنگین و آخرین درگیری‌های هوایی بررسی شده است. 

کتاب علاوه‌بر روایت عملیات‌ها، به موضوعاتی مانند افسانه‌های رسانه‌ای درباره‌ی غیرعملیاتی بودن اف-۱۴های ایران، دست‌کاری موشک‌های فونیکس، ارزیابی نادرست غرب از توان نگهداری و آموزش در ایران و نیز تصویر کلیشه‌ای از نیروی هوایی عراق به‌عنوان نیرویی غیرحرفه‌ای پرداخته است. تام کوپر و فرزاد بیشاپ باتکیه‌بر مصاحبه‌ها و اسناد، نمونه‌هایی از قهرمانی‌ها و فداکاری‌های خلبانان دو طرف را نقل کرده‌اند، از نخستین شکار تأییدشده‌ی اف-۱۴ تا خلبان عراقی که میگ-۲۱ خود را به اف-۵ ایرانی کوبید. در کنار این‌ها، یادداشت نویسندگان بر نسخه‌ی فارسی و یادداشت مترجم، روند شکل‌گیری کتاب، بازخورد خوانندگان ایرانی، نقش پژوهشگران داخلی و دشواری‌های بازسازی تاریخ نبرد هوایی را روشن کرده است.

خلاصه کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹)

تام کوپر و فرزاد بیشاپ کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) را با یک پرسش ساده شروع کرده‌اند: اگر ایران و عراق پیش از جنگ، میلیاردها دلار برای خرید هواپیما، آموزش خلبانان و ایجاد زیرساخت‌های هوایی هزینه کرده بودند، چگونه ممکن است در طول جنگ، عملاً غیرعملیاتی بوده باشند؟ پاسخ به این سؤال، محور اصلی کتاب است. کوپر و بیشاپ با کنارهم‌گذاشتن گزارش‌های رسانه‌ای، اسناد رسمی، خاطرات خلبانان و افسران و داده‌های فنی، نشان داده‌اند که در پس سکوت و تحریف رسانه‌های غربی، نبردی هوایی در مقیاسی بزرگ و با سطحی پیشرفته از تاکتیک و مهارت جریان داشته است. 

این کتاب ابتدا زمینه‌ی تاریخی را می‌چیند: شکل‌گیری نیروی هوایی ایران و عراق، نقش بریتانیا در ایجاد نیروی هوایی سلطنتی عراق، ورود هواپیماهای آلمانی و ایتالیایی در جنگ جهانی دوم، اشغال ایران توسط متفقین و سپس بازسازی نیروی هوایی ایران در دوره‌ی محمدرضاشاه باتکیه‌بر هواپیماهای آمریکایی. در مقابل، عراق پس از کودتای ۱۹۵۸ به‌سوی شوروی می‌رود و ناوگان خود را با میگ‌ها، توپولوف‌ها و هلیکوپترهای میل تجهیز می‌کند. این پیش‌زمینه نشان می‌دهد که در آستانه‌ی ۱۳۵۹، هر دو کشور دارای نیروهای هوایی مجهز، آموزش‌دیده و درگیر در تحولات منطقه‌ای بوده‌اند. 

در بخش اصلی، کتاب جنگ را به ۹ مرحله‌ی عملیاتی تقسیم کرده است. در مرحله‌ی نخست، حمله‌ی هوایی غافلگیرانه‌ی عراق به پایگاه‌ها و تأسیسات ایران و تلاش برای فلج‌کردن نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران روایت شده است، حمله‌ای که باوجود گستردگی، به‌دلیل ضعف برنامه‌ریزی و واکنش سریع ایران، به یک روز رسوایی دیگر برای عراق تعبیر شده است. مراحل بعدی به پیشروی زمینی عراق، پشتیبانی هوایی، بمباران شهرها و تأسیسات نفتی و سپس ضدحملات ایران اختصاص دارد، جایی که هوانیروز و نیروی هوایی ایران با استفاده از اف-۴، اف-۵ و اف-۱۴ نقش مهمی ایفا می‌کنند.

در فصل‌های میانی و پایانی، ورود ایران به خاک عراق، گسترش جنگ به خلیج فارس، جنگ نفت‌کش‌ها، نقش قدرت‌های خارجی در تجهیز عراق و محدودیت‌های سیاسی و راهبردی دو طرف بررسی شده است. نویسندگان نشان داده‌اند که چگونه اهداف سیاسی بر تصمیم‌های نظامی و تاکتیک‌های هوایی تأثیر گذاشته است. در همین بخش، روایت‌های رایج درباره‌ی اف-۱۴های ایران و موشک‌های فونیکس نیز با داده‌های عملیاتی و خاطرات خلبانان بازنگری شده است. در کنار این تحلیل‌ها، کتاب نوعی ثبت خاطره و ادای احترام به خلبانان و خدمه‌ای است که در آسمان ایران و عراق جان باختند و بهای سنگین این جنگ را پرداختند.

چرا باید کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) را بخوانیم؟

کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷–۱۳۵۹) برای کسانی که جنگ هشت‌ساله را بیشتر از منظر زمینی و سیاسی می‌شناسند، زاویه‌‌دیدی متفاوت فراهم کرده است. کتاب نشان می‌دهد که نبرد هوایی ایران و عراق یکی از طولانی‌ترین و پیچیده‌ترین رویارویی‌های هوایی قرن بوده و از نظر حجم درگیری و تعداد پیروزی‌های هوایی با برخی جنگ‌های بزرگ معاصر قابل مقایسه است.

این اثر با معرفی ساختار، تجهیزات و فرهنگ عملیاتی دو نیروی هوایی، نشان می‌دهد که تصمیم‌های سیاسی و محدودیت‌های راهبردی چگونه بر عملکرد آن‌ها تأثیر گذاشته‌اند؛ همچنین بسیاری از روایت‌ها و کلیشه‌های رایج درباره‌ی توان عملیاتی دو طرف، به‌ویژه نیروی هوایی ایران، مورد بازنگری قرار گرفته است. ترکیب روایت‌های عملیاتی، تحلیل تاریخی و تجربه‌های خلبانان و افسران، کتاب را به منبعی ارزشمند برای شناخت نقش نیروی هوایی در جنگ ایران و عراق تبدیل کرده است.

خواندن کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب جنگ ایران و عراق در آسمان (۱۳۶۷ - ۱۳۵۹) به علاقه‌مندان به تاریخ جنگ ایران و عراق، دانشجویان و پژوهشگران مطالعات راهبردی و هوانوردی نظامی و کسانی که به‌دنبال شناخت دقیق‌تری از نقش نیروی هوایی و هوانیروز در این جنگ هستند، پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین به خوانندگانی که می‌خواهند فراتر از روایت‌های تبلیغاتی، با نگاه تحلیلی و مبتنی‌بر اسناد به نبرد هوایی و نقش قدرت‌های خارجی در تجهیز دو طرف بنگرند، توصیه می‌شود.