کتاب در باب خداوند و خدایان

کتاب در باب خداوند و خدایان (مصر، اسرائیل و ظهور تک‌خدایی) نوشته‌ی یان آسمان با ترجمه‌ی محمد حبیب‌اللهی و ویراست علمی ایمان خدافرد، اثری است که نشر شب‌خیز آن را منتشر کرده است. نویسنده که مصرشناس و پژوهش‌گر برجسته‌ی تاریخ ادیان است، در این کتاب به سراغ نسبت میان «خداوند» و «خدایان» می‌رود و از دل متون مصری، میان‌رودانی و بایبلی، تصویری تازه از پیدایش و معنای تک‌خدایی ارائه کرده است. آسمان در مقدمه توضیح داده است که موضوع اصلی او نه تاریخ دین بنی‌اسرائیل به‌معنای کلاسیک، بلکه مفهومی است که آن را «تمایز موسوی» می‌نامد؛ یعنی ایده‌ی یک حقیقت یگانه و مقطوع که خداوند را از هر آن‌چه خداوند نیست جدا می‌کند و به‌همراه آن، مرز میان دین و «کفر»، ایمان و بدعت، و قوم برگزیده و دیگر ملت‌ها را شکل می‌دهد. این کتاب با تکیه‌بر خوانش دقیق سرودها، اسطوره‌ها، متون آیینی و تاریخی، از مصر باستان تا بایبل عبری، نشان می‌دهد که چگونه چندخدایی، ساختار و منطق درونی خود را داشته و چگونه از دل همین جهان چندخدایی، نوعی تک‌خدایی طردکننده و انقلابی سر برآورده است. آسمان در فصل‌های مختلف، از ساختار سه‌بعدی جهان الهی در مصر، مفهوم خشونت دینی، عصر محوری، نقش کتاب مقدس در «کائن‌سازی» و درنهایت تمایز موسوی سخن گفته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب در باب خداوند و خدایان

کتاب در باب خداوند و خدایان با تمرکز بر آثار یان آسمان، از همان آغاز مقدمه روشن می‌کند که مسئله‌ی اصلی آن، بررسی رابطه‌ی میان «خداوند» و «خدایان» است؛ رابطه‌ای که در یک‌سو می‌تواند به ادغام کامل در قالب شعار «همه‌ی خدایان یکی‌اند» برسد و در سوی دیگر به انکار و حذف رادیکال در قالب فرمان «هیچ خدای دیگری نخواهی داشت». آسمان توضیح داده است که پژوهش او تاریخ‌نگاری کلاسیک دین بایبلی نیست؛ او به‌جای بازسازی «منشأ تک‌خدایی بایبلی» یا «تاریخ دین بنی‌اسرائیل»، بر مفهومی تمرکز کرده است که آن را «تمایز موسوی» می‌نامد: ایده‌ی یک حقیقت یگانه که خداوند را از هر آن‌چه خداوند نیست جدا می‌کند و به‌همراه آن، دین را از خرافه و کفر و بدعت متمایز می‌سازد. در این چارچوب، تقابل «خداوند» و «خدایان» بازتابی از تقابل اسرائیل و امت‌ها است و برگزیدگی قوم، هم‌زمان با خاص‌بودن خداوند در میان خدایان فهمیده می‌شود. نویسنده نشان داده است که حتی در دل تک‌خدایی بایبلی، فرض وجود دیگر خدایان به‌نحوی ضمنی باقی می‌ماند و همین فرض، برای شکل‌گیری هویت اسرائیل و فهم «خداوند واحد» اهمیت دارد. کتاب در باب خداوند و خدایان در فصل‌های پی‌درپی، این تمایز را در بستر تاریخی و مفهومی گسترده‌تری دنبال کرده است. فهرست کتاب شامل مقدمه و هفت فصل است: «فهم چندخدایی: ساختار سه‌بعدی جهان الهی»، «بت‌شکن: چندخدایی و زبان خشونت»، «همه‌ی خدایان یکی هستند: تک‌خدایی تکاملی و جمع‌کننده»، «عصر محوری و جدایی دولت و دین: تک‌خدایی به‌عنوان جنبشی محوری»، «پنج گام به‌سوی کائن‌سازی: سنت، کتاب مقدس و خاستگاه بایبل عبری»، «خدایی جز خداوند نیست: تک‌خدایی طردکننده و زبان خشونت» و در پایان «نتیجه‌گیری: تمایز موسوی». آسمان در فصل‌های نخست، با تکیه‌بر متون مصری، سه بُعد حضور الهی را توضیح داده است: بعد آیینی/سیاسی (معبد، شهر و جشنواره)، بعد کیهانی (گردش خورشید، نظم و زمان) و بعد زبانی (نام‌ها، اسطوره‌ها و سرودها). سپس در فصل‌های میانی، به «عصر محوری»، نقش تجربه‌های تاریخی و حوادث دل‌خراش، و جایگاه کتابت و کتاب مقدس در شکل‌گیری تک‌خدایی عبری پرداخته است. در فصل ششم، بحث خشونت، نارواداری و طرد دینی در سنت‌های تک‌خدایی طرح شده و در نتیجه‌گیری، مفهوم تمایز موسوی به‌عنوان گسستی بزرگ در تاریخ اندیشه‌ی دینی جمع‌بندی شده است.

خلاصه کتاب در باب خداوند و خدایان

پژوهش یان آسمان در این کتاب بر این ایده استوار است که برای فهم تک‌خدایی، ابتدا باید چندخدایی را جدی گرفت و منطق درونی آن را شناخت. او در فصل «فهم چندخدایی: ساختار سه‌بعدی جهان الهی» نشان داده است که چندخدایی مصری صرفاً مجموعه‌ای تصادفی از ایزدان محلی نیست، بلکه بر سه بُعد حضور الهی استوار است: بُعد آیینی/سیاسی، بُعد کیهانی و بُعد زبانی. در بعد آیینی/سیاسی، هر ایزد با معبد، شهر و جشنواره‌ی خاص خود پیوند دارد؛ شهروندی، نوعی پیروی از خدای شهر است و جشنواره‌ها لحظه‌هایی‌اند که در آن‌ها مرز میان درون و بیرون، مقدس و نامقدس، و غیبت و حضور الهی موقتاً تعلیق می‌شود. در بعد کیهانی، خدایان در برنامه‌ی حفظ جهان و «گردش خورشیدی» مشارکت دارند؛ خورشیدخدا با طلوع و غروب روزانه، هم سلطه‌ی الهی و هم چرخه‌ی حیات و مرگ و تولد دوباره را مجسم می‌کند. در بعد زبانی، نام‌ها، اسطوره‌ها و سرودها، صورت دیگری از حضور الهی‌اند؛ خدایان در روایت‌ها و نام‌های‌شان «ساکن می‌شوند» و اسطوره‌ها سه ساحت کیهان، دولت و زندگی فردی را در قالب الگوسازی متقابل به هم پیوند می‌دهند. آسمان سپس نشان داده است که در سنت بایبلی، بُعد دیگری به این تصویر افزوده می‌شود: تاریخ به‌عنوان صحنه‌ی مواجهه‌ی خداوند و انسان. درحالی‌که در مصر، الهیات روایی عمدتاً درباره‌ی افعال خدایان نسبت‌به یک‌دیگر است، در بایبل، تاریخ به‌صورت «تاریخ مقدس» و عرصه‌ی کنش خداوند نسبت‌به قوم برگزیده ظاهر می‌شود. این تاریخ بر عدالت استوار است؛ خداوند به کردار انسان واکنش نشان می‌دهد، هدایت می‌کند، مجازات می‌کند و نجات می‌دهد. آسمان این تحول را با مفهوم «تمایز موسوی» توضیح داده است: تمایزی که نه‌فقط میان خداوند و خدایان، بلکه میان دین و کفر، حقیقت و باطل، و اسرائیل و امت‌ها کشیده می‌شود. او در فصل‌های میانی، با اشاره به «عصر محوری»، نقش تجربه‌های تاریخی خشونت‌بار و نیز نقش کتابت و شکل‌گیری کتاب مقدس عبری را در این دگرگونی پی‌گیری کرده است. در فصل «خدایی جز خداوند نیست»، تک‌خدایی طردکننده و زبان خشونت بررسی شده و نشان داده شده است که چگونه مفاهیمی مانند برگزیدگی، وفاداری، صداقت و ذکر، بر ایده‌ی تفاوت و کثرت استوارند و درعین‌حال می‌توانند به نارواداری و طرد دیگر سنت‌ها منجر شوند. در نتیجه‌گیری، آسمان تأکید کرده است که هدف او نه نفی تک‌خدایی، بلکه فراهم‌کردن چارچوبی برای فهم نقش مصر، میان‌رودان و بایبل در شکل‌گیری این گسست تاریخی و پیامدهای آن در جهان معاصر است.

چرا باید کتاب در باب خداوند و خدایان را بخوانیم؟

خواندن کتاب در باب خداوند و خدایان به‌سبب چند لایه‌ی مهم از مباحث آن اهمیت دارد. نخست این‌که نویسنده با دقتی کم‌نظیر نشان داده است که چندخدایی، صرفاً «مرحله‌ای ابتدایی» یا مجموعه‌ای آشفته از خدایان محلی نیست، بلکه ساختاری سه‌بعدی و منسجم دارد که در آن آیین، سیاست، کیهان و زبان به‌هم گره خورده‌اند. این نگاه، تصویر رایج و ساده‌انگارانه از ادیان مصر و دیگر سنت‌های باستانی را به چالش کشیده است و امکان می‌دهد مفهوم خدا، شهر، جشنواره، عدالت و قانون در آن جهان‌ها از درون خود متون فهمیده شود. دوم این‌که کتاب در باب خداوند و خدایان با طرح مفهوم «تمایز موسوی»، بحث تک‌خدایی را از سطح شعارهای کلی به سطح تحلیل مفهومی و تاریخی می‌برد. آسمان نشان داده است که چگونه ایده‌ی «هیچ خدای دیگری» هم‌زمان با برگزیدگی قوم، مرزهای تند میان دین و کفر، حق و باطل و «ما» و «دیگران» را شکل داده است و چگونه این مرزها در طول تاریخ، در پیوند با خشونت، نارواداری و جنبش‌های انقلابی دینی بازتولید شده‌اند. پیوندی که او میان تک‌خدایی، تاریخ مقدس، عدالت و تجربه‌های معاصر خشونت دینی برقرار کرده است، این کتاب را به متنی قابل‌تأمل برای فهم بحث‌های امروز درباره‌ی دین، بنیادگرایی، مدرنیته و بازگشت دین بدل کرده است. در کنار این‌ها، توجه نویسنده به نقش کتابت، سنت و حافظه‌ی جمعی در شکل‌گیری بایبل عبری، برای کسانی که به تاریخ اندیشه، الهیات، مطالعات کتاب مقدس و مصرشناسی علاقه‌مندند، افق‌های تازه‌ای می‌گشاید.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب در باب خداوند و خدایان به کسانی پیشنهاد می‌شود که به تاریخ ادیان، الهیات، فلسفه‌ی دین و مطالعات کتاب مقدس علاقه دارند. این اثر هم‌چنین برای دانشجویان و پژوهش‌گران رشته‌های تاریخ، مصرشناسی، مطالعات خاور نزدیک باستان و کسانی که درگیر بحث‌های نظری درباره‌ی خشونت دینی، بنیادگرایی و نسبت دین و مدرنیته هستند، منبعی جدی و قابل‌استفاده است.