کتاب المیزان

کتاب المیزان (پیمانی برای زمین) (Al-Mizan: a covenant for the earth) نوشته‌ ابراهیم اوزدمیر و ترجمه‌ مسعود شاورانی به همت انتشارات دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی منتشر شده است. این کتاب بر پایه‌ی متنی جمعی شکل گرفته که در قالب پیمان یا سند میان طیفی از اندیشمندان و نهادهای اسلامی و زیست‌محیطی تدوین شده است. متن بر پیوند میان ایمان اسلامی، اخلاق، عدالت و وضعیت بحرانی زمین تمرکز دارد و تلاش کرده است از دل آیات قرآن، سنت نبوی و میراث فکری مسلمانان، چارچوبی برای مواجهه‌ی مسئولانه با بحران‌های زیست‌بومی امروز ارائه کند. در فصل‌های مختلف، هم تصویر دقیقی از تخریب محیط‌زیست، تغییرات اقلیمی و ازبین‌رفتن تنوع زیستی ترسیم شده و هم مفاهیم محوری‌ای مانند توحید، رحمت، میزان، خلافت انسان در زمین و عدالت زیست‌بومی بازخوانی شده است. کتاب با مقدمه‌ی ناشر و توضیح درباره‌ی پروژه‌ی المیزان آغاز می‌شود و سپس در فصل‌های پی‌درپی، از توصیف وضعیت زمین تا تبیین اصول اخلاقی و شریعت‌محور مراقبت از زمین پیش می‌رود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب المیزان

کتاب المیزان نوشته‌ی ابراهیم اوزدمیر با تمرکز بر بحران زیست‌بومی معاصر، از همان آغاز با سخن ناشر، جایگاه خود را در چارچوب مأموریت دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی تعریف می‌کند، نهادی که بر تقریب مذاهب و گفت‌وگوی درون‌اسلامی تأکید دارد و در این اثر، مسئله‌ی محیط‌زیست و صلح را در پیوند با هم قرار داده است. در این بخش توضیح داده شده که چگونه جنگ‌ها، درگیری‌های مذهبی و سیاسی و بی‌عدالتی زیست‌محیطی به تخریب منابع طبیعی و تشدید بحران‌های اقلیمی منجر می‌شوند و چرا بدون صلح پایدار، برنامه‌ریزی برای حفظ محیط‌زیست ممکن نیست؛ همچنین روند شکل‌گیری کتاب ابتکار المیزان با مشارکت نهادهای بین‌المللی و اسلامی و دسترسی آزاد به متن، شیوه‌ی ارجاع به منابع و واژه‌نامه‌ی اصطلاحات کلیدی توضیح داده شده است.

کتاب المیزان اثر ابراهیم اوزدمیر در بدنه‌ی اصلی خود در پنج فصل، نسبت ایمان اسلامی و وضعیت زمین را بررسی می‌کند. فصل اول با عنوان ارزیابی وضعیت زمین تصویری از بحران‌های زیست‌محیطی مانند تغییرات اقلیمی، آلودگی، از بین رفتن تنوع زیستی، نابرابری و ناکامی‌های جهانی در حل این مسائل ارائه می‌دهد. فصل دوم با عنوان نشانه‌های خدا در آسمان‌ها و زمین به الهیات طبیعی در قرآن می‌پردازد و مفاهیمی مانند توحید، ربوبیت، آیات الهی در طبیعت و مسئولیت انسان در برابر دیگر موجودات را مبنای نگاه اخلاقی به محیط‌زیست قرار می‌دهد. 

فصل سوم با عنوان اخلاق بوم‌شناختی و روح اسلام نشان می‌دهد که اخلاق توحیدی نمی‌تواند رفاه گروهی محدود را بر دیگر موجودات مقدم بداند و باید نگاه جامع‌تری به عدالت زیست‌بومی داشته باشد. در فصل‌های بعدی نیز به موضوعاتی مانند انصاف و عدالت در توزیع و به‌اشتراک‌گذاری منابع زندگی، اصول و شیوه‌های مراقبت از زمین، شریعت و اخلاق مصرف و سیاست‌های مبتنی‌بر حفظ محیط‌زیست پرداخته شده است.

خلاصه کتاب المیزان

کتاب المیزان با یک مقدمه‌ی الهیاتی و اخلاقی آغاز می‌شود و به‌تدریج به ارائه‌ی چارچوبی برای زیست متعادل با زمین می‌رسد. متن با این ایده شروع می‌شود که همه‌ی آفرینش نشانه‌ی شکوه خداوند است و هیچ مخلوقی بی‌هدف نیست، هر موجودی حقی بر انسان دارد که در احترام، دلسوزی و مراقبت تجلی پیدا می‌کند. در ادامه، در بخش میراث انسانی، وضعیت ناپایدار امروز جهان توصیف شده است: آلودگی ناشی از سوخت‌های فسیلی، فرسایش خاک، انباشت پلاستیک در اقیانوس‌ها، ذوب یخ‌ها، خشک‌سالی، سیلاب و آتش‌سوزی‌ها و هم‌زمان جنگ‌ها و درگیری‌هایی که بیشترین فشار را بر فقرا، آوارگان و اقشار آسیب‌پذیر وارد می‌کنند، سپس مفهوم دهکده‌ی جهانی و وابستگی کشورها توضیح داده شده و پاندمی کرونا به‌عنوان نمونه‌ای از این درهم‌تنیدگی مطرح شده است. 

کتاب حاضر با اشاره به تاریخ زمین و انقراض‌های گذشته نشان می‌دهد انسان اگرچه تازه‌وارد است، اما اکنون به نیرویی اثرگذار بر زمین تبدیل شده و عصر آنتروپوسن را رقم زده است. در بخش تغییرات آب‌وهوایی، نقش انقلاب صنعتی و سوخت‌های فسیلی در برهم‌زدن چرخه‌ی کربن توضیح داده شده و ضمن اشاره به توافق‌ها و نشست‌های اقلیمی، بر ضرورت کاهش واقعی تولید سوخت‌های فسیلی تأکید شده است. بخش ازدست‌دادن تنوع زیستی نیز خطر انقراض گونه‌ها و پیامدهای آن برای هوا، آب و غذا را نشان می‌دهد و به ناکامی اهداف جهانی و طرح‌های جدید حفاظت اشاره دارد. 

در ادامه، در بخش عدالت زیست‌بومی و اجتماعی، پیوند میان مصرف‌گرایی، تخریب محیط‌زیست و نابرابری‌های اجتماعی و همچنین نقش استعمار و تک‌فرهنگی بررسی شده است، سپس کتاب به ریشه‌های بحران مانند نگاه ابزاری به طبیعت و منطق رشد بی‌پایان اقتصاد می‌پردازد و مفهوم فساد فی‌الارض را با مصادیق زیست‌محیطی پیوند می‌زند. این بخش‌ها عمدتاً مربوط به فصل اول کتاب هستند که وضعیت زمین را توصیف می‌کند. در ادامه‌ی کتاب (فصل‌های بعدی)، نویسنده به مبانی الهیاتی مانند توحید، ربوبیت، آیات الهی در طبیعت و ارزش ذاتی مخلوقات، مسئولیت انسان در مقام خلیفه‌ی زمین و مسائل دیگر می‌پردازد.

چرا باید کتاب المیزان را بخوانیم؟

کتاب المیزان از دل متن قرآن و سنت اسلامی، تصویری منسجم از بحران زیست‌بومی امروز و ریشه‌های اخلاقی و معنوی آن ارائه کرده است. این اثر وضعیت زمین، تغییرات اقلیمی، نابودی تنوع زیستی و نابرابری‌های اقتصادی را فقط به‌عنوان مسئله‌های فنی یا سیاسی طرح نکرده بلکه آن‌ها را با مفاهیمی مانند توحید، رحمت، میزان، قسط، فطرت، امانت و خلافت پیوند داده است. 

خواننده در این کتاب با این ایده روبه‌رو می‌شود که خدمت به خداوند که پروردگار همه‌ی موجودات است، بدون توجه به سرنوشت دیگر مخلوقات و زیست‌بوم‌ها ممکن نیست و هر موجودی، صرف‌نظر از فایده‌ی مستقیم برای انسان، دارای ارزش ذاتی است. ازسوی‌دیگر، متن نشان داده است که چگونه مفاهیم قرآنی می‌توانند برای فهم و نقد الگوهای کنونی اقتصاد، مصرف‌گرایی و سیاست‌های اقلیمی به کار گرفته شوند. در بخش‌های مختلف، نمونه‌های عینی از توافق‌های بین‌المللی، گزارش‌های علمی و تجربه‌ی جوامع آسیب‌پذیر با زبان دینی و اخلاقی درهم تنیده شده و به این ترتیب پلی میان دانش زیست‌محیطی معاصر و میراث فکری اسلام ساخته شده است. این کتاب برای کسانی که به‌دنبال فهم عمیق‌تر نسبت ایمان، عدالت و محیط‌زیست هستند، امکان می‌دهد بحران کنونی را نه‌فقط به‌عنوان تهدید، بلکه به‌عنوان فرصتی برای بازخوانی مسئولیت انسان بر زمین و بازتعریف سبک زندگی و توسعه ببیند.

خواندن کتاب المیزان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب المیزان به دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌های الهیات، مطالعات اسلامی، محیط‌زیست و صلح پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین به فعالان زیست‌محیطی، کنشگران اجتماعی، سیاست‌گذاران و روحانیانی که به‌دنبال صورت‌بندی دینی و اخلاقی برای مسائل اقلیمی و عدالت زیست‌بومی هستند و کسانی که دغدغه‌ی نسبت ایمان اسلامی با توسعه، عدالت، مصرف‌گرایی و آینده‌ی زمین را دارند، توصیه می‌شود.