کتاب پول

کتاب پول نوشته‌ی جیکوب گلدستاین با ترجمه‌ی محمد کشاورز روایتی مفصل از سرگذشت چیزی است که هر روز در زندگی روزمره حضور دارد اما ماهیتش اغلب مبهم می‌ماند: پول. نویسنده که سال‌ها در برنامه‌ی رادیویی سیاره‌ی پول درباره‌ی اقتصاد و تاریخ مالی تحقیق و روایت کرده است در این کتاب سراغ این سؤال رفته که «پول چیست؟» و چرا این مفهوم انتزاعی تا این اندازه بر سرنوشت جوامع اثر می‌گذارد. نشر راداس آن را منتشر کرده است و متن حاضر نسخه‌ای است که برای مطالعه‌ی الکترونیکی آماده شده. این کتاب از شام نویسنده با عمه‌اش در اوج بحران مالی ۲۰۰۸ شروع می‌شود؛ جایی که عمه‌ی شاعر می‌گوید «پول داستان است» و همین جمله نقطه‌ی عزیمت گلدستاین برای بازخوانی تاریخ پول می‌شود. از جزیره‌ای در اقیانوس آرام که خواننده‌ای فرانسوی دستمزدش را با خوک و نارگیل می‌گیرد تا معابد بین‌النهرین، سکه‌های یونان، پول کاغذی چین، بانکداران لندن، قمارباز نابغه‌ای به نام جان لاو و در نهایت پول دیجیتال و رمزارزها، کتاب لایه‌به‌لایه نشان می‌دهد پول چگونه از دل توافق‌های اجتماعی، آیین‌ها، جنگ‌ها، بحران‌ها و اختراع‌ها شکل گرفته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب پول

کتاب پول با مقدمه‌ای با عنوان «پول داستان است» آغاز می‌شود و جیکوب گلدستاین در همان چند صفحه‌ی اول چارچوب فکری خود را روشن می‌کند: پول نه فقط فلز و کاغذ و عدد در رایانه، بلکه یک داستان مشترک است که جوامع بر سر آن توافق کرده‌اند. او از تجربه‌ی شخصی‌اش در بحران مالی ۲۰۰۸ و کار در وال‌استریت ژورنال و سپس پیوستن به پادکست سیاره‌ی پول می‌گوید و توضیح می‌دهد چگونه یک سؤال ساده اما سنگین ـ «پول چیست؟» ـ او را به سمت نوشتن این کتاب کشانده است. ساختار کتاب پنج بخش اصلی دارد: «اختراع پول»، «قاتل، پسر پادشاه و اختراع سرمایه‌داری»، «پول بیشتر»، «پول مدرن» و «پول قرن بیست و یکم». هر بخش شامل چند فصل است که هر کدام روی یک گره تاریخی یا مفهومی تمرکز کرده است؛ از منشأ پول و افسانه‌ی مبادله‌ی کالا به کالا تا اختراع سهام، شکل‌گیری بانک‌ها، استاندارد طلا، بانک مرکزی، مرگ و تولد دوباره‌ی پول و در نهایت پول دیجیتال. در ادامه‌ی کتاب پول، نویسنده در فصل‌هایی مانند «منشأ پول»، «وقتی پول کاغذی را اختراع کردیم»، «چگونه طلافروشی‌ها به طور تصادفی بانک شدند»، «چگونه با احتمالات ثروتمند شویم» و «پول بدون پشتوانه» با ترکیب روایت تاریخی، مثال‌های عینی و توضیح مفاهیم اقتصادی نشان می‌دهد پول چگونه در بزنگاه‌های مختلف تغییر کرده است. او از مادمازل زِلی و دستمزد عجیبش در یک جزیره‌ی دورافتاده شروع می‌کند، به مهرهای گِلی بین‌النهرین و اختراع نوشتن به‌عنوان ابزار حسابداری می‌رسد، سپس سکه‌های یونانی و دگرگونی زندگی در پولیس و آگورا را شرح می‌دهد. بعد به چین می‌رود؛ جایی که کاغذ، چاپ و پول کاغذی زودتر از اروپا شکل گرفت و یک «انقلاب اقتصادی» ساخت و بعد با تصمیم امپراتوران سلسله‌ی مینگ عقب‌نشینی کرد. در بخش‌های بعدی کتاب پول، داستان به اروپا و انگلستان قرن هفدهم می‌رسد؛ جایی که طلافروشان با صدور رسید و اعطای وام، ناخواسته بانکداری ذخیره‌ی کسری را می‌سازند و هم‌زمان بحران اعتماد و هجوم به بانک‌ها را رقم می‌زنند. سپس با ورود شخصیت‌هایی مثل جان لاو، بلیز پاسکال و ادموند هالی، پیوند میان احتمال، قمار، بیمه، سنوات و شیوه‌ی جدید فکرکردن به آینده و ریسک توضیح داده می‌شود و زمینه برای فهم سرمایه‌داری مدرن و نقش پول در آن فراهم می‌شود.

خلاصه کتاب پول

نویسنده در کتاب پول از این ایده شروع کرده است که «پول داستان است»؛ یعنی چیزی که ارزشش از جنس توافق و باور جمعی است نه از جنس ماده‌ای که از آن ساخته شده. او نشان می‌دهد در جوامع اولیه، اقتصاد بیشتر بر هدیه، آیین و روابط متقابل استوار بوده است تا مبادله‌ی مستقیم کالا به کالا. مثال مادمازل زِلی که در یک جزیره‌ی بدون پول در ازای کنسرت، خوک و نارگیل و آناناس می‌گیرد و بعد نمی‌داند با این حجم کالا چه کند، برای نقد این تصور به‌کار رفته است که پول مستقیماً از دل مبادله‌ی کالا به کالا بیرون آمده است. گلدستاین با ارجاع به پژوهش‌های مردم‌شناسانی مثل کارولین همفری نشان داده است شواهدی از «اقتصاد مبادله‌ی خالص» وجود ندارد و پول از دل شبکه‌های بدهی، هدیه، دیه، مهریه و آیین‌های رسمی سر برآورده است. در ادامه‌ی کتاب پول، روایت به بین‌النهرین می‌رسد؛ جایی که برای ثبت بدهی‌ها از مهرهای گِلی درون گلوله‌های سفالی استفاده می‌شد و همین نیاز به ثبت و حسابداری به اختراع نوشتن انجامید. نخستین نویسندگان، حسابداران معابد و کاخ‌ها بودند که روی لوح‌های گِلی، تحویل گاو و گوسفند و جو را ثبت می‌کردند. نقره به‌تدریج نقش واحد ارزش را گرفت اما برای بسیاری از مردم، زندگی همچنان در چارچوب خراج و توزیع مجدد توسط مراکز قدرت می‌گذشت و در تمدنی مثل اینکاها اصلاً پول به معنای متعارف شکل نگرفت، چون دولت تقریباً همه‌چیز را سازمان‌دهی و توزیع می‌کرد. سپس کتاب پول به یونان باستان می‌پردازد؛ فروپاشی پادشاهی‌ها، ظهور پولیس و اختراع سکه در لیدیا و گسترش آن در شهرهای یونانی. سکه‌های فلزی استاندارد، امکان مالیات‌گیری، پرداخت دستمزد روزانه، شکل‌گیری بازارهای شهری و تغییر رابطه‌ی کارگر و کارفرما را فراهم کردند. کارگر دیگر به‌صورت سالانه در مزرعه‌ی ارباب نمی‌ماند بلکه روزمزد می‌گرفت و خودش مسئول خوراک و سرپناه خود می‌شد. این گذار، هم آزادی و امکان انتخاب را بیشتر کرد و هم ناامنی و وابستگی به پول را. بخش بعدی کتاب پول به چین می‌رود؛ اختراع کاغذ توسط کای لون، گسترش چاپ، سپس رسیدهای کاغذی بازرگانان سیچوان و تبدیل آن‌ها به پول کاغذی دولتی. دولت برای جلوگیری از جعل، اسکناس‌ها را چندرنگ چاپ می‌کرد و مجازات سختی برای جاعلان می‌گذاشت. با رواج پول کاغذی، تجارت گسترش یافت، مالیات از جنس غله و پارچه به پولی تبدیل شد و کشاورزان و پیشه‌وران توانستند در کارهایی که برایشان به‌صرفه‌تر بود تخصص پیدا کنند. این دوره به‌عنوان یک «انقلاب اقتصادی» توصیف شده است؛ دوره‌ای که شهرهای میلیونی، رستوران‌های متنوع و شبکه‌های تجاری گسترده در چین شکل گرفت. کتاب پول سپس به تجربه‌ی رادیکال کوبلای‌خان می‌پردازد؛ جایی که پول کاغذی بدون پشتوانه‌ی فلزی و صرفاً بر پایه‌ی فرمان دولت و پذیرش عمومی به‌کار گرفته شد. تا زمانی که مردم می‌پذیرفتند این کاغذ «پول» است، نظام کار می‌کرد؛ اما چاپ بیش از حد، جنگ‌ها و بی‌ثباتی سیاسی به تورم و بحران انجامید. بعدتر با روی‌کارآمدن امپراتور هونگو و سلسله‌ی مینگ، سیاستی معکوس اتخاذ شد: محدودکردن تجارت، بازگشت به خراج جنسی و کنارگذاشتن پول کاغذی. نتیجه، عقب‌گرد اقتصادی و فقیرترشدن نسل‌های بعدی نسبت به نیاکانشان بود. نویسنده از این مثال برای نشان‌دادن این نکته استفاده کرده است که رشد اقتصادی و پیشرفت فناوری تضمین‌شده و یک‌طرفه نیست. در بخش‌های اروپایی کتاب پول، داستان به انگلستان قرن هفدهم و طلافروشان لندن می‌رسد که با نگهداری طلا و نقره‌ی مردم و صدور رسید، عملاً بانک شدند. آن‌ها با اعطای وام و صدور رسید بیش از مقدار طلای موجود، پول جدید خلق کردند و مشکل کمبود نقدینگی را کاهش دادند اما هم‌زمان زمینه‌ی هجوم بانکی و بحران اعتماد را هم ساختند. نویسنده این سازوکار را به بانکداری ذخیره‌ی کسری امروز پیوند می‌دهد. سپس با ورود شخصیت جان لاو، بلیز پاسکال و پیر دوفرما، نشان می‌دهد چگونه نظریه‌ی احتمال از دل قمار و پرسش‌هایی مثل «مسئله‌ی امتیازگیری» بیرون آمد و بعد به محاسبه‌ی طول عمر، قیمت‌گذاری سنوات و بیمه و در نهایت به شیوه‌ی جدیدی از فکرکردن به آینده، ریسک و پول تبدیل شد.

چرا باید کتاب پول را بخوانیم؟

کتاب پول برای کسانی که می‌خواهند فراتر از تعاریف خشک اقتصادی، ماهیت و تاریخ پول را بفهمند تصویری زنده و پرجزئیات از این پدیده ترسیم کرده است. نویسنده با کنارهم‌گذاشتن صحنه‌هایی از جزایر دورافتاده، معابد بین‌النهرین، بازارهای یونان، دربارهای چینی، کارگاه‌های چاپ، طلافروشی‌های لندن، میزهای قمار پاریس و اتاق‌های بانک‌های مرکزی نشان داده است پول چگونه در هر دوره شکل دیگری گرفته اما همیشه به توافق اجتماعی و داستان مشترک وابسته مانده است. خواندن این کتاب کمک می‌کند رابطه‌ی میان پول، قدرت سیاسی، فناوری، جنگ، بحران و نابرابری روشن‌تر شود. مثال‌هایی مثل حذف پول کاغذی در چینِ مینگ، بحران سکه در انگلستان، یا تجربه‌ی پول بدون پشتوانه در دوره‌ی کوبلای‌خان نشان می‌دهد تصمیم‌های پولی و مالی چگونه می‌تواند مسیر یک تمدن را عوض کند. همچنین پیوندی که میان نظریه‌ی احتمال، قمار، بیمه و سرمایه‌گذاری ترسیم شده است، درک تازه‌ای از ریسک، آینده و «محاسبه‌پذیرشدن عدم‌قطعیت» به‌دست می‌دهد. برای فهم بهتر بحث‌های امروز درباره‌ی بانک مرکزی، پول دیجیتال، تورم، بدهی و بحران‌های مالی، آشنایی با این پیش‌زمینه‌ی تاریخی و مفهومی که در کتاب پول روایت شده است می‌تواند دیدی عمیق‌تر ایجاد کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به دانشجویان و علاقه‌مندان اقتصاد، تاریخ، علوم سیاسی و مالیه‌ی شخصی پیشنهاد می‌شود کتاب پول را بخوانند؛ همچنین به کسانی که درباره‌ی ماهیت پول، تورم، بانک‌ها، پول دیجیتال و نقش دولت در اقتصاد کنجکاو هستند یا دوست دارند از خلال روایت‌های تاریخی، مفاهیم مالی را بهتر درک کنند.