کتاب برنامه ریزی استراتژیک و تصمیم گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران

کتاب برنامه‌ ریزی استراتژیک و تصمیم‌ گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران نوشته‌ علیرضا صدیقیان، اثری است که به رابطه‌ی میان شیوه‌ی تصمیم‌سازی دولت و سرنوشت توسعه‌ی کشور می‌پردازد. نویسنده در این کتاب نشان داده است که توسعه نه محصول تصمیم‌های مقطعی و واکنشی، بلکه نتیجه‌ی فرایندی آگاهانه، نظام‌مند و بلندمدت است که باید بر برنامه‌ریزی استراتژیک و ابزارهای تصمیم‌گیری چندمعیاره تکیه کند. انتشارات آوند اندیشه آن را منتشر کرده است و متن کتاب با تمرکز بر تجربه‌ی برنامه‌های توسعه در ایران، از برنامه‌ی اول تا هفتم، تلاش کرده است فاصله‌ی میان اسناد رسمی و عملکرد واقعی را توضیح دهد. در این اثر، هم مبانی نظری برنامه‌ریزی استراتژیک و نقش دولت در ترسیم چشم‌انداز و سیاست‌های کلان توضیح داده شده و هم ابزارهای تحلیلی مانند تحلیل سلسله‌مراتبی، تاپسیس، پرومته، رویکردهای فازی و تحلیل پوششی داده‌ها در قالب الگویی برای ارزیابی سیاست‌ها و رتبه‌بندی گزینه‌ها معرفی شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب برنامه ریزی استراتژیک و تصمیم گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران

کتاب برنامه ریزی استراتژیک و تصمیم گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران نوشته علیرضا صدیقیان، از ابتدا مفاهیمی مانند تعریف و اهمیت برنامه‌ریزی استراتژیک، تفاوت سطح سازمانی و سطح حاکمیتی و پیوند این نوع برنامه‌ریزی با استقلال و امنیت ملی را توضیح داده است. در همین فصل، بخش مفصلی به مفاهیم پایه تصمیم‌گیری چندمعیاره اختصاص یافته که در آن، نویسنده تصمیم‌گیری چندمعیاره را به‌عنوان زیرشاخه‌ای از پژوهش عملیاتی معرفی کرده است؛ جایی که معیارهای متضادی مانند هزینه، کیفیت، ریسک، عدالت اجتماعی، پایداری زیست‌محیطی و پذیرش اجتماعی باید هم‌زمان دیده شوند. 

علیرضا صدیقیان در ادامه، معیارهایی مانند مربوط‌بودن، میزان اهمیت، قابلیت اندازه‌گیری، برابری، هزینه‌ها و منافع، ریسک‌ها و عدم‌قطعیت‌ها، پذیرش و تأثیر اجتماعی و پایداری را به‌صورت جداگانه باز کرده و نشان داده است که چگونه این معیارها در سطح دولت، به‌ویژه در سیاست‌گذاری‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی، باید وزن‌دهی و ترکیب شوند. در همین فصل، ابزارهای تحلیلی برنامه‌ریزی استراتژیک مانند تحلیل محیطی، سناریونویسی، تحلیل پنج‌نیرو، تحلیل SWOT، ماتریس رشدـ‌ـ‌سهم، کارت امتیازی متوازن و چارچوب VRIO نیز معرفی شده‌اند، تا چارچوبی برای فهم تصمیم‌سازی کلان فراهم شود. کتاب برنامه ریزی استراتژیک و تصمیم گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران در فصل‌های بعدی از سطح نظری به سطح کاربردی در بستر ایران حرکت کرده است.

فصل دوم کتاب برنامه ریزی استراتژیک و تصمیم گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران به مرور برنامه‌های توسعه، مشکلات تصمیم‌گیری چندمعیاره و مسائلی مانند تکیه‌ی بیش از حد بر درآمدهای نفتی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه بی‌نظمی مدیریتی و نادیده‌گرفتن معیارهای چندگانه، از برنامه‌ی اول تا هفتم توسعه، بر کارآمدی سیاست‌ها اثر گذاشته است. فصل سوم مراحل برنامه‌ریزی، ابزارها، مدیریت و نظارت را در سطح حاکمیتی توضیح داده و به چالش‌هایی مانند پراکندگی اطلاعات، نبود هماهنگی بین دستگاه‌ها و دشواری اجرای برنامه‌های سطح بالا اشاره کرده است.

فصل چهارم روش‌هایی مانند تحلیل سلسله‌مراتبی، تاپسیس، پرومته، تحلیل فازی، تحلیل پوششی داده‌ها و رویکردهای ترکیبی را در قالب الگوهایی برای ارزیابی سیاست‌ها، رتبه‌بندی پروژه‌ها و انتخاب گزینه‌های بهینه در شرایط پیچیده معرفی کرده و در پایان، علیرضا صدیقیان تلاش کرده است از دل این بحث‌ها، پیشنهادهایی برای بهبود کیفیت حکمرانی و تصمیم‌سازی در جمهوری اسلامی ایران ارائه کند.

خلاصه کتاب برنامه ریزی استراتژیک و تصمیم گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران

علیرضا صدیقیان در کتاب برنامه ریزی استراتژیک و تصمیم گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران از یک پرسش محوری آغاز کرده است: چرا با وجود تدوین مکرر برنامه‌های توسعه، فاصله‌ی میان اهداف روی کاغذ و نتایج واقعی در ایران همچنان زیاد است؟ پاسخ او در دو محور اصلی شکل گرفته است؛ نخست، ضعف در برنامه‌ریزی استراتژیک در سطح دولت و دوم، فقدان استفاده‌ی نظام‌مند از تصمیم‌گیری چندمعیاره در سیاست‌گذاری. در بخش مبانی نظری، برنامه‌ریزی استراتژیک به‌عنوان فرایندی نظام‌مند، آینده‌نگر و مبتنی‌ بر تحلیل محیط داخلی و خارجی تعریف شده که باید چشم‌انداز، مأموریت، اهداف کلان و استراتژی‌ها را مشخص کند و سپس با سازوکارهای کنترلی و بازخورد، اجرای آن‌ها را پیگیری کند.

نویسنده نشان داده است که بدون چنین فرایندی، تصمیم‌ها پراکنده، کوتاه‌مدت و متأثر از منافع شخصی و گروهی می‌شوند و در سطح حاکمیت، این وضعیت می‌تواند مشروعیت سیاسی را تضعیف کند و به ناآرامی‌های اجتماعی منجر شود. در ادامه، این کتاب به‌صورت گام‌به‌گام منطق تصمیم‌گیری چندمعیاره را توضیح داده است؛ از تعریف معیارها، وزن‌دهی، ساخت ماتریس ارزیابی و انتخاب گزینه‌ی غیرمغلوب تا بحث درباره‌ی معیارهایی مانند عدالت اجتماعی، توسعه‌ی اقتصادی، امنیت ملی، ملاحظات زیست‌محیطی، رضایت عمومی و پایداری. نویسنده نشان داده است که در مسائل دولتی، راه‌حل بهینه‌ی واحد وجود ندارد و باید میان معیارهای متضاد معامله کرد؛ برای مثال، میان هزینه و کیفیت، یا میان رشد سریع و پایداری زیست‌محیطی.

سپس روش‌های مختلف ارزیابی مانند تحلیل سلسله‌مراتبی، تاپسیس، پرومته، تحلیل فازی و تحلیل پوششی داده‌ها معرفی شده‌اند تا نشان داده شود چگونه می‌توان سیاست‌ها و پروژه‌ها را بر اساس معیارهای چندگانه رتبه‌بندی کرد. در بخش‌های مربوط به ایران، کتاب با اشاره به تجربه‌ی برنامه‌های توسعه، وابستگی به نفت، ضعف هماهنگی بین نهادها، پراکندگی اطلاعات و نمونه‌هایی مانند مدیریت بحران کرونا، استدلال کرده است که تصمیم‌گیری در سطح کلان اغلب بدون ساختاربندی دقیق معیارها و بدون استفاده از ابزارهای تحلیلی انجام شده است. در پایان، نویسنده الگویی پیشنهاد کرده است که در آن دولت با تکیه بر برنامه‌ریزی استراتژیک، سیستم‌های اطلاعاتی یکپارچه و روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره، بتواند سیاست‌ها و پروژه‌ها را شفاف‌تر ارزیابی کند، منابع را به‌صورت کارآمدتر تخصیص دهد و توسعه‌ی ایران را از منظر عقلانیت تصمیم و کیفیت حکمرانی بازاندیشی کند.

چرا باید کتاب برنامه ریزی استراتژیک و تصمیم گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران را بخوانیم؟

کتاب برنامه ریزی استراتژیک و تصمیم گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران از یک‌سو مفاهیم پایه‌ای مانند چشم‌انداز، مأموریت، تحلیل محیطی، سناریونویسی، کارت امتیازی متوازن و تحلیل SWOT را توضیح داده و از سوی دیگر، روش‌هایی مانند تحلیل سلسله‌مراتبی، تاپسیس، پرومته، تحلیل فازی و تحلیل پوششی داده‌ها را به‌عنوان ابزارهای ارزیابی سیاست‌ها و پروژه‌ها معرفی کرده است. ترکیب این دو سطح، امکان آن را فراهم کرده است که بحث توسعه‌ی ایران نه فقط در سطح شعار و کلی‌گویی، بلکه در قالب فرایندهای مشخص تصمیم‌سازی و معیارهای قابل‌اندازه‌گیری بررسی شود.

این کتاب برای کسانی که به سیاست‌گذاری عمومی، مدیریت دولتی، اقتصاد توسعه یا حکمرانی علاقه‌مند هستند، فرصتی فراهم کرده است تا مفاهیم انتزاعی تصمیم‌گیری چندمعیاره را در متن مسائل واقعی ایران ببینند. همچنین برای مدیران و کارشناسان دستگاه‌های دولتی، این کتاب نمونه‌ای از این است که چگونه می‌توان میان اهداف متعدد و گاه متضاد، ساختاری شفاف برای انتخاب گزینه‌ها ایجاد کرد و از تصمیم‌های شهودی و مقطعی فاصله گرفت.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب برنامه ریزی استراتژیک و تصمیم گیری چندمعیاره دولت در توسعه ایران به دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌های مدیریت دولتی، سیاست‌گذاری عمومی، اقتصاد و برنامه‌ریزی توسعه پیشنهاد می‌شود. همچنین به مدیران و کارشناسان دستگاه‌های اجرایی، نهادهای برنامه‌ریزی و ارزیابی و افرادی که در طراحی یا تحلیل برنامه‌های توسعه و پروژه‌های ملی در ایران درگیر هستند، توصیه می‌شود؛ به‌ویژه کسانی که به‌دنبال آشنایی با کاربرد روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره در سطح حکمرانی و توسعه‌ی ملی‌اند.