کتاب رساله فی التوحید

کتاب رساله فی التوحید نوشته سیدمحمدحسین طباطبایی و ترجمه و ویرایش امیرحسین سلیمانی و سعید حسن‌زاده، یکی از رسائل معرفتی این متفکر است که نشر فیض فرزان آن را منتشر کرده است. این اثر بر مسئله‌ی توحید تمرکز دارد و می‌کوشد نسبت میان حقیقت وجود، صفات کمال و فهم انسان از حق را در قالبی فشرده و استدلالی روشن کند. متن عربی رساله در کنار ترجمه‌ی فارسی آمده و همین ویژگی، مسیر دنبال‌کردن استدلال‌ها و دقت در تعبیرها را دقیق‌تر می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب رساله فی التوحید

کتاب رساله فی التوحید از سیدمحمدحسین طباطبایی نخستین رساله از مجموعه‌ای است که در آن مسئله‌ی توحید از زاویه‌ی ذات، اسماء و صفات و افعال پی گرفته می‌شود. این رساله که در میان اهل تحقیق با عنوان رساله‌ی ذات هم شناخته شده، بر این پرسش متمرکز است که وقتی از یگانگی حق سخن گفته می‌شود، دقیقاً از چه نوع وحدتی حرف می‌زنیم. متن، بحث را از مفاهیمی مانند اصالت، واقع، وجود و منشأ آثار آغاز می‌کند و به‌تدریج به این نتیجه می‌رسد که حقیقت وجود، واحد و واجب و منزّه از نقص است. در این مسیر، نویسنده فقط به استدلال عقلی بسنده نمی‌کند و پیوند میان برهان، شهود و زبان دینی را هم پیش می‌کشد.
این کتاب از نظر تنظیم محتوا، رساله‌ای کوتاه اما متراکم است. متن اصلی در چهار فصل پیش می‌رود: فصل نخست به بحث اصالت وجود و نسبت وجود و ماهیت می‌پردازد، فصل دوم از وحدت حقه و جامع‌بودن کمالات سخن می‌گوید، فصل سوم نسبت ذات و صفات و مسئله‌ی اطلاق و تعین را بررسی می‌کند و فصل چهارم سراغ آیات و روایاتی می‌رود که این مباحث را پشتیبانی می‌کنند. در این نسخه، متن عربی و ترجمه‌ی فارسی بندبه‌بند کنار هم قرار گرفته‌اند و در مقدمه‌ها نیز درباره‌ی جایگاه رساله در منظومه‌ی فکری علامه، شیوه‌ی تصحیح متن و تفاوت نسخه‌ی حاضر با نسخه‌های رایج توضیح داده شده است.
این کتاب فقط یک بحث انتزاعی فلسفی را پیش نمی‌برد. بخش مهمی از فضای آن به این نکته مربوط است که توحید، صرفاً یک گزاره‌ی ذهنی نیست و با نوع نگاه انسان به خود، جهان، مالکیت، کمال، فقر و نسبت موجودات با حق گره می‌خورد. به همین دلیل، در کنار استدلال‌های فشرده، اشاراتی به معرفت‌النفس، آیات قرآنی و سخنان امامان دیده می‌شود. نتیجه، متنی است که هم برای دنبال‌کردن منطق درونی اندیشه‌ی علامه اهمیت دارد و هم برای فهم این‌که او توحید را چگونه به مرکز دیگر مباحث معرفتی و سلوکی پیوند می‌زند.

خلاصه کتاب رساله فی التوحید

کتاب رساله فی التوحید با طرح این مسئله آغاز می‌شود که در عالم، حقیقت اصیل چیست و چگونه می‌توان از راه تأمل در وجود، به یگانگی حق رسید. نویسنده ابتدا میان وجود و ماهیت فرق می‌گذارد و نشان می‌دهد که اصالت از آنِ وجود است، نه ماهیت. سپس از این مقدمه به وحدت حقیقت وجود، واجب‌بودن آن و جامع‌بودن همه‌ی کمالات در آن می‌رسد. در ادامه، بحث به نسبت ذات و صفات کشیده می‌شود و این نکته مطرح می‌شود که هر تعین و وصفی مرتبه‌ای متأخر از حقیقت مطلق است. بخش پایانی رساله نیز با استناد به آیات و روایات، همین معنا را از زبان دینی دنبال می‌کند و نسبت موجودات، اسماء و صفات را با حق توضیح می‌دهد.

چرا باید کتاب رساله فی التوحید را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب رساله فی التوحید را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تصویری فشرده از نگاه سیدمحمدحسین طباطبایی به توحید ذاتی ارائه می‌دهد.
• متن، پیوند میان بحث‌های وجودشناسانه و آیات و روایات را در یک مسیر واحد نشان می‌دهد.
• خواننده می‌تواند با مفاهیمی مانند اصالت وجود، وحدت حقه، اطلاق ذات و نسبت صفات با ذات دقیق‌تر آشنا شود.
• چیدمان بندبه‌بند متن عربی و ترجمه، دنبال‌کردن استدلال‌ها و سنجش تعبیرها را آسان‌تر می‌کند.
• مقدمه‌های کتاب، جایگاه این رساله را در میان رسائل توحیدی و در منظومه‌ی فکری علامه روشن می‌کنند.
• این اثر نشان می‌دهد که بحث توحید در این سنت فکری، فقط یک موضوع نظری جداافتاده نیست و با نگاه انسان به جهان و خود نیز ارتباط دارد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب رساله فی التوحید به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به آثار سیدمحمدحسین طباطبایی که می‌خواهند با رسائل کوتاه‌تر و متمرکزتر او آشنا شوند.
• خوانندگانی که در پی فهم دقیق‌تر نسبت میان توحید، وجود، ذات و صفات هستند.
• پژوهشگران فلسفه و الهیات اسلامی که می‌خواهند یک متن موجز اما پرنکته را بررسی کنند.
• مخاطبانی که دوست دارند استدلال عقلی را در کنار استنادهای قرآنی و روایی دنبال کنند.
• کسانی که می‌خواهند متن عربی و ترجمه‌ی فارسی را هم‌زمان بخوانند و مقایسه کنند.

بخشی از کتاب رساله فی التوحید

«[۱] معنایی که در فصول گذشته ذکر کردیم، در قرآن کریم و سنت تکرار شده است؛ از جمله آنها آیات فراوانی می‌باشد که دلالت دارد «هرچه در آسمان‌ها و زمین است، از آنِ خداست» و «مالکیت و فرمانروایی عالم برای خداست»؛ و «هرچه در شب و روز آرام گرفته است، ملک خداست»؛ واضح است که این مالکیت، مالکیت اعتباری موهومی که عُقلا به غرض تمدن اعتبار کرده‌اند، نمی‌باشد؛ بلکه نسبتی حقیقی است؛ و نسبت‌های حقیقی تنها با قیام وجودی و ذاتی منسوب به منسوبٌ‌الیه شکل می‌گیرد. به جان خودم سوگند! اگر در کتاب خدا فقط این دو آیه «و ما آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست را به بازیچه خلق نکرده‌ایم؛ (۳۸) و آن دو را جز به حق نیافریدیم ولی بیشتر آنها نمی‌دانند» وجود داشت، برای انسان آزاده کافی بود تا حقایق این معانی را بفهمد.
[۲] اگر انسان از زینت‌های این دنیا کنده شود و از متاع این [دنیای] پست روگرداند و همت خود را یکی کند و توجه خود را به سمت پروردگار متعال منعطف سازد و به سمت عالم قدس رو کند، آشکارا می‌بینید که این امور رایج بین فرزندان دنیا از مطلوب‌ها، قصدها، اهداف، آرزوها و نتایج آن مانند پادشاهی، زمامداری، بزرگی، ریاست، پیشی‌گرفتن، عزت، نسب، خویشاوندی، نژاد و مقابل‌های آنها و هزاران از این قبیل، همگی از امور موهوم و بسترِ بازی و سرگرمی و کالای فریب است.»