کتاب پوزیتیویسم منطقی؛ آرای هانس هان

کتاب پوزیتیویسم منطقی؛ آرای هانس هان نوشتهٔ پوریا بقایی مقدم است و انتشارات شمشاد آن را منتشر کرده است.

درباره کتاب پوزیتیویسم منطقی؛ آرای هانس هان

پوزیتیویسم منطقی یکی از تأثیرگذارترین نحله‌های فلسفی قرن بیستم است. تز اصلی این فلسفه، اصل تحقیق‌پذیری و رَدّ مابعدالطبیعه است. این فلسفه توسط گروهی از فیلسوفان و ریاضی‌دانان موسوم به حلقهٔ وین در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ میلادی در شهر وین پایتخت اتریش شکل گرفت و در سال ۱۹۲۹ با انتشار مانیفست حلقهٔ وین به مجامع بین‌المللی در عرصهٔ فلسفه و علم معرفی شد. پس از آن ایده‌های حلقه از طریق کنگره‌ها، جلسات، مجله‌ای اختصاصی به نام معرفت و سلسله کتاب‌هایی تحت عنوان جستارهای جهان‌بینی علمی که شیلیک و فرانک ویراستاران آن بودند به دنیا عرضه شد. به گفتهٔ ادموندز، پوزیتیویسم منطقیِ حلقهٔ وین بخشی از DNA فلسفهٔ تحلیلی است که شاخهٔ غالب در گروه‌های فلسفهٔ دانشگاه‌های انگلیسی و آمریکایی است. بدون حلقهٔ وین فلسفهٔ تحلیلی به شکلی که امروز وجود دارد نمی‌توانست نضج یابد.

هانس هان، ریاضی‌دان برجستهٔ وینی، یکی از بنیان‌گذاران و اعضای اصلی حلقهٔ وین بود. او که به خاطر کارهای بزرگش در ریاضیات بسیار معروف است، در فلسفه آثاری محدود اما تأثیرگذار نوشته است. به گفتهٔ کارل منگر، یکی از شاگردانش، هان در مرکز حلقهٔ وین قرار داشت و ایده‌های اصلی را او همیشه مطرح می‌کرد. به نقل از کارل پوپر، هان در بین دانشجویانش به تجسّم نظم ریاضیات و روشنی و شفافیت در بیان ایده‌ها معروف بود.

گرچه ممکن است حلقهٔ وین انجمنی فلسفی با اعضایی با عقاید مشترک به نظر بیاید، اما اعضای آن به هیچ‌وجه در موضوعات فلسفی با یکدیگر توافق نداشتند. این اختلاف نظرها پس از انحلال حلقه و تبعید اعضای آن به نقاط دیگر دنیا به اوج خود رسید. هدف کتاب هم همین موضوع است.

کتاب حاضر ترجمه و خلاصه‌ای است از مقالات فلسفی هانس هان که در سلسله کتاب‌های مجموعهٔ حلقهٔ وین به چاپ رسیده است. جلد سیزدهم این سلسله کتاب‌ها با عنوان «هانس هان: تجربه‌گرایی، منطق و ریاضیات: مقالات فلسفی» در سال ۱۹۸۰ منتشر شده است. هدف آن جمع‌آوری افکار و آرای هانس هان به زبان انگلیسی است که قبل از آن فقط به زبان آلمانی برای محققین محدودی در دسترس بود. این کتاب مشتمل بر هشت مقالهٔ فلسفی هان و همچنین مقدمه‌ای است که کارل منگر بر آن نگاشته است.

کتاب حاضر، چهار مقاله از این کتاب را با احتساب مقدمهٔ کارل منگر و یک مقالهٔ دیگر (فصل ۳ این کتاب) از جلد نوزدهم سلسله کتاب‌های حلقهٔ وین با عنوان علوم متحد در بر دارد.

خواندن کتاب پوزیتیویسم منطقی؛ آرای هانس هان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به پژوهشگران حوزه‌های فلسفه، ریاضیات و تاریخ علم پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب پوزیتیویسم منطقی؛ آرای هانس هان

«به نظر می‌رسد که در میان دستگاه‌های گوناگون و پیچیدهٔ فلسفی می‌توان به دو نوع فلسفه اشاره کرد: دستگاه‌های فلسفی که دنیا را به رسمیت می‌شناسند و آنهایی که آن را نفی می‌کنند. نظام‌های فلسفی‌ای که دنیا را به رسمیت می‌شناسند براساس آنچه از طریق حواسمان از دنیا درک می‌کنیم بنا شده‌اند. این دستگاه‌ها دنیا را آنچنان که خود را به ما می‌نمایاند درک می‌کنند یعنی با بی‌ثباتی‌ها، ناهمگونی‌ها و بی‌نظمی‌های مشهود در آن و سعی می‌کنند که با آن کنار بیایند و از آن لذّت ببرند. چنین نظام‌های فلسفی آنچه را با حواس درک می‌شود واقعی می‌پندارند و جستجوی انواع موجودیت‌ها یا پدیده‌های دیگر خارج از دنیای قابل درک با حواس را زشت و نفرت‌انگیز می‌دانند.

اما دستگاه‌های فلسفی‌ای که دنیا را نفی می‌کنند برای حواس اعتباری قائل نیستند و دنیایی را که به وسیلهٔ حواس ادراک می‌شود، ساختگی و فریب و صرفاً تظاهر می‌دانند. این نوع نظام‌های فلسفی در جستجوی جوهر حقیقی پدیده‌ها در آن سوی دنیای ظاهر هستند. به نظر می‌رسد علت اساسی این نوع فلسفیدن باید نگرش‌های خاص روانشناسی باشد: یک نوع خوش‌بینی در برابر یک نوع بدبینی. کسی که در دنیای حواس آسوده است و می‌تواند از آن لذّت ببرد به دنبال چیزهای دیگر در پس آن نمی‌گردد اما کسی که از این دنیا راضی نیست و نمی‌تواند از دنیای ادراکات حسی لذّت ببرد به دنیای موجودیت‌های دیگر پناه می‌برد. بنابراین معلوم می‌شود فلسفه‌ای که به نفی دنیا می‌پردازد ابزاری است که بارها به کار گرفته شده تا توده‌ها را تسلّی بخشد. توده‌هایی که به دلایل مختلف از این دنیا بهره‌ای نبرده‌اند و به آنها دنیای دیگر را وعده می‌دهند. احتمالاً به خاطر همین است که به مدت دو هزار سال نظام‌های فلسفی نفی کنندهٔ دنیا توانسته‌اند بدون رقیب سیطره و نفوذ خود را حفظ کنند، نفوذی که فقط در روزگار ما به جد تضعیف شده است. من در اینجا به نقش (به گمان خودم) سیاسی و اقتصادی نظام‌های فلسفی که دنیا را نفی می‌کنند نمی‌پردازم، اما باید هرچند کوتاه و مختصر به خطوط فکری‌ای اشاره کنم که به انحراف از دنیای ادراک شونده با حواس منجر می‌شود.»