بریده‌هایی از کتاب شهریار

به همین دلیل بسیاری بر این عقیده‌اند که یک شهریار عاقل هنگام فرصت و وقت مناسب باید ماهرانه و عاقلانه در برخی بخش‌های معین برای خود دشمنی ایجاد کند، بدین منظور که پس از جنگ و شکست دشمن شهرت و اقتدار او عالمگیر شود.

شناختن توده مردم به جای شهریاران باید بود و برای داشتن یک اندیشه روشن از اوضاع و احوال شهریاران ناچار باید در میان توده مردم قرار گرفت.

بهترین دژها برای یک شهریار در کشور خود این است که مورد نفرت ملّت خود نباشد.

ما به حقیقت مسلمی پی می‌بریم که جز در موارد بسیار شاذ و نادر همیشه مصداق دارد و آن این‌که هر کس سبب قدرت و عظمت و بزرگی دیگری شود، کار خود را ساخته و باید آن را تمام شده بداند، بنابراین مناسبات و ارتباط با چنین آدمی یا باید از روی حیله و تزویر باشد یا از طریق زور و قدرت و دست‌یازی به هر یک از این دو روش نیز حسّ اعتمادی را در آن شخص که صاحبِ مقامِ ارجمندی شده است بیدار می‌نماید.

مردم مرگ پدر را زودتر از مال پدر به فراموشی می‌سپارند،

کسی که تنها یکبار با غارت مال مردم زندگی کرده باشد همواره دلیل و برهان کافی برای تصرّف مال مردم در دست خواهد داشت

فردی که تنها خوبی را می‌خواهد، به اجبار شکست می‌خورد، زیرا در میان انسان‌هایی قرار دارد که خوب نیستند.

«افراد آزاد وجود ندارند بلکه ملت‌های آزاد وجود دارند و یک فرد تنها زمانی می‌تواند ادعا کند که آزاد است که به یک ملت آزاد تعلق داشته باشد.

مدتی کتاب ماکیاولی در فهرست کتاب‌های ضاله قرار گرفت، و شگفت این‌که خود پاپ‌ها، در عمل از اندیشه‌هایی پیروی می‌کردند که آن را ممنوع می‌دانستند

«این‌گونه رفتار شبیه بیماری سل است که پزشکان می‌گویند در مراحل اولیه قابل درمان است و البته شناخت اولیه آن دشوار می‌باشد، اما در مراحل پیشرفته وقتی مراحل اولیه آن شناخته نشود، به آسانی قابل تشخیص و سخت قابل درمان می‌باشد، چنین است در سیاست! شرارت‌هایی را که در کشور جوانه می‌زنند، اگر زود شناسایی شوند، که البته برای مردی باهوش آسان است، بسیار سریع رفع می‌شوند، اما اگر شناخته نشوند و پیشرفت کنند، تا جایی که هر کس قدرت شناخت آن را داشته باشد، دیگر قابل درمان نخواهد بود.»

اصل مسلم این است که چون یک ایالتی شورش کرده و بعد از شورش مطیع و به فرمان گردید بعدها دیگر به این آسانی نباید از دست اقتدار یک شهریار خارج شود، زیرا آن شهریار از موقعیت استفاده کرده به بهانه طغیان و شورش بدون پرده‌پوشی برای استحکام بنیان حکمرانی خود متهمین را تنبیه و مظنونین را تسلیم دادگاه می‌کند و با استفاده از ابزاری که در اختیار دارد مقام خود را در هر جایی که تصور ضعف برود محکم می‌سازد.

هرچند فرصت‌هایی که برای مردان نامی دست داد، آن‌ها را خوشبخت و خوش اقبال گردانید، امّا لیاقت ذاتی و استعداد شخصی آن‌ها بود که آن‌ها را قادر و توانا ساخت که این فرصت و پیش‌آمدهای مساعد را تمیز داده از آن‌ها بهره ببرند و آن‌ها را برای سعادت و عظمت و افتخار مملکتشان به‌کار گیرند.

تنها چیزی را که پیش‌بینی نمی‌کرد این بود که هنگام مرگ پدر، خود وی نیز در بستر بیماری افتاده و انتظار مرگ را کشد.

ترس نیز مانند خشم و غضب، دشمن خطرناک بشر به‌شمار می‌رود.

شهریارانی که برای حرف‌های خود کمتر کسب اعتبار کرده‌اند ولی از سوی دیگر فهمیده‌اند چگونه به دلیل زیرکی و تزویر بر دیگران پیروز شوند، چنین شهریاران کارهای بزرگی را به انجام رسانده و در انتهای عمل هم بهتر از دیگران که به درست قولی و خوش عهدی تکیه داشتند موفقیت کسب کرده‌اند.

یک حکومت قوی و با نفوذ هرگز اجازه نمی‌دهد در قلمروش این نوع دو دستگی‌ها و مخالفت‌ها پیدا شود، تنها موقع صلح این نوع سیاست‌ها مفید واقع می‌شود که با آن رعایا را ساکت کرده و بدون زحمت اداره کنند، ولی هنگام جنگ معایب و زیان‌های آن زود آشکار می‌شود.

نخستین عقیده که در باب اخلاق و هوش شهریار خواهیم یافت، همانا از شناسایی اشخاصی است که دور او جمع شده‌اند، وقتی که این اشخاص مردم دانا و لایق و قابلی باشند ما همواره شهریار را عالم و بصیر خواهیم دانست، زیرا که می‌بینیم شهریار درجه لیاقت و استعداد هر یک را به خوبی تمیز داده و می‌داند چگونه باید آن‌ها را نسبت به خود وفادار نگاه دارد. هرگاه خلاف این باشد ما باوری بر خلاف باور فوق درباره شهریار خواهیم داشت زیرا در انتخاب وزراء و درباریان راه صواب نپیموده است.

به همین دلیل بسیاری بر این عقیده‌اند که یک شهریار عاقل هنگام فرصت و وقت مناسب باید ماهرانه و عاقلانه در برخی بخش‌های معین برای خود دشمنی ایجاد کند، بدین منظور که پس از جنگ و شکست دشمن شهرت و اقتدار او عالمگیر شود.

عامه مردم فریفته ظاهرند و به نتیجه می‌نگرند و اهالی دنیا نیز از توده‌های مردم درست شده است، تنها عده قلیلی خُرده می‌گیرند در صورتی‌که بیشترین ساکت و آرام و بی‌کلام می‌مانند.

اول، برتری جمهوری مردم‌سالار بر هر شکل دیگری از دولت؛ دوم، اتکاء هر نوع رژیم، حتی رژیم‌های استبدادی و دیکتاتوری، به رضایت مردم؛ سوم، همبستگی ارگانیک دولت و یکپارچگی آن؛ چهارم، نقش پررنگ رهبری که ماکیاولی از آن به عنوان «نقش قانونگذار» یاد می‌کند در ایجاد آن همبستگی و ماندگاری؛ پنجم، اصل نیروی نظامی برای حفاظت و نگهداری دولت و نیاز به پایگاه مردمی برای آن، ماکیاولی بر این باور بود که جنگ مایه سلامت دولت است؛ ششم، به‌کارگیری دینی ملی در خدمتِ دولت و انتخاب یک دین به دلیل اهمیت مابعدالطبیعی آن در قدرت اسطوره‌ای برای وحدت مردم و استحکام روحی آنان؛ هفتم، نیاز به ماندگاری یک دولت و در صورت نیاز دست زدن به کارهای بیرحمانه هرگاه که ضرورت داشته باشد

برای یک شهریار لازم و حتمی است که مناسبات خود را با ملت خود دوستانه نگاه دارد، اگر جز این باشد، هنگام پیش‌آمدهای بد و بروز بدبختی برای شاه پناهی نمی‌ماند.

مردم مرگ پدر را زودتر از مال پدر به فراموشی می‌سپارند

محبّت با ترس امکان ندارد در یک جا جمع شود و اگر بخواهیم یکی از این دو را برگزینیم، به مراتب بهتر است که ترس را بر محبّت ترجیح دهیم، زیرا به‌طور کلّی مسلم شده است که بشر ناسپاس، رنگ به رنگ و بی‌وفا است، برای خودداری از خطر بسیار چیره‌دست و برای کسب سود خود آزمند است و مادامی که از شما بهره می‌برد و شما به او سودی می‌رسانید نسبت به شما وفادار است.

هر شهریاری که نقش روباه را بازی کرده موفقیت او بیشتر بوده است. در واقع ضروری است که بر این طبیعت انسانی رنگ شفاف خوبی زده شود و به‌ویژه در تغییر حالت و قیافه برای ریاکاری و فریب دادن یک تردستی کامل باید داشت. امّا مردم آن‌قدر ساده هستند و آن‌قدر وابسته به احتیاجات آنی خود می‌باشند که هرگاه کسی بخواهد آن‌ها را فریب دهد به آسانی موفّق می‌شود،

«رنکه» درباره اندیشه‌های ماکیاولی در کتاب «شهریار» نوشت که بسیاری از اندرزهای خلاف عرف و خارق عادت در این اثر در حکم سمی است که گاه به بیمار مبتلا به دردی کشنده و درمان ناشدنی می‌خورانند تا او را از عذاب احتضار ممتد رهایی بخشند و این نوع درمان را که در یونانی «مرگ خوب» می‌نامند نزد بسیاری پزشکان شیوه‌ای نیکو بوده است.

این خطای عمومی بشر است که در آرامی دریا به طوفان نمی‌اندیشد و هنگامی که زمانه هر ناسازگاری با آن‌ها می‌یابد، آن‌ها تنها به گریز می‌اندیشند نه به پایداری

بن‌مایه نظری وی، واقعیت‌گرایی است و بر هنجارگذاری در سیاست به شدت مخالفت دارد.

رومی‌ها همین‌که وارد یک سرزمین می‌شوند اول مهاجرین خود را در آن‌جا ساکن می‌کردند بعد از کشورهای ضعیف همسایه تحبیب و دلجویی می‌کردند بدون این‌که به قدرت و اقتدار آن‌ها چیزی بیفزایند، همچنین کشورهای قدرتمند را تحقیر و تخفیف می‌کردند و هرگز راضی نمی‌شدند یک دولت قدرتمند خارجی در آن‌جا نفوذ پیدا کند.

در این نوع قضایا رومی‌ها مانند شهریاران دوراندیش نه تنها مشکلات کنونی را چاره می‌نمودند، بلکه به مشکلات آینده نیز نظرهای عمیق داشتند و با کیاست و تدبیر در حل مشکلات حال و آینده هر دو کوشیده و راه چاره آن‌ها را پیشاپیش پیش‌بینی می‌کردند زیرا این نوع دردسرها تا زمانی که پیش نیامده چاره آن‌ها به آسانی میسّر است ولی هنگامی که نزدیک شدند درمان و چاره آن‌ها دیگر دیر است و رفع آن‌ها یأس‌آور می‌شود چنانچه طبیبان ماهر درباره مرض تب لازم می‌گویند اگر در ابتدای بروز آن‌ها فهمیده و درمان نمایند چاره آن بسیار سهل و ساده است ولی اگر نخست با نظر بی‌اعتنایی بدان نگریستند و آن را نشناختند پس از چندی که شناخته شد دیگر علاج آن غیرممکن است، قضایا و امور یک مملکت نیز همین‌گونه است

آن کس که به یاری اعیان و اشراف به سلطنت می‌رسید مصایب و محن او در حفظ مقام خویش چندین برابر بیش از آن پادشاهی است که به وسیله توده مردم برگزیده می‌شود، زیرا که عده زیادی از اعیان و اشراف را دایمآ در اطراف خود دارد که آن‌ها خود را همدوش شاه می‌دانند و به همین دلیل شاه نمی‌تواند بر آن‌ها تحکم کرده آن‌ها را اداره کند، امّا آن کسی که به توسط توده مردم برگزیده شده و به پادشاهی می‌رسد خود را از این حیث راحت و آسوده می‌بیند، زیرا مدعی ندارد و اگر داشته باشد عده آن‌ها بسیار اندک و تنها ممکن است چند نفری از او پیروی نکنند.