کتاب توپ های ماه اوت

تازه دارد با پاهای یخ‌کرده خوابم می‌برد که امربر از راه می‌رسد و می‌پرسد هفتهٔ قبل گروهان من چند جفت جوراب داشت. می‌گویم۱۴۱.۵. پشت‌بندش نامه می‌رسد لطفآ فوری توضیح بدهید چرا یک لنگه جوراب کم دارید. جواب می‌نویسم چون گلولهٔ توپ پای یک نفر را برد.

روس‌ها، به نظر آلمانی‌ها، بقایای تاتارهای آسیا بودند که بی‌عذر موجه در شرق اروپا جا خوش کردند و باید به صحاری اجدادشان برگردانده شوند. فرانسه‌زبان‌ها باید ایالاتی از امپراتوری پان‌ژرمن باشند و برای لهستانی و صرب و کلا اهل بالکان بهترین موقعیت قابل تصور، کارگری و بردگی، که برای آن به دنیا آمده‌اند، تحت قیمومیت امپراتوری یگانهٔ اروپا و قطب فرهنگ جهان است.

ابزارْ مدرن بود، آدم‌ها قدیمی بودند.

قیصر به سربازانش، که در نخستین هفتهٔ ماه اوت عازم جنگ بودند، گفت «پیش از ریختن برگ درخت‌ها به خانه برمی‌گردید.»

گوته می‌گفت اگر قرار بر انتخاب میان بی‌عدالتی و بی‌نظمی باشد، آلمانی‌ها بی‌عدالتی را ترجیح می‌دهند.

در مرور بر جنگ جهانی اول هم می‌توان دید حتی در جوامعی که گفته می‌شود آفرینندهٔ مدرنیته‌اند، هیئت‌های حاکمه، رهبران، سیاسیون و تقریبآ کل جامعه با اکراه در پی واقعیت‌های پیش‌بینی‌نشدهٔ نامطبوع روان بودند و علاقه‌ای به تغییر نداشتند ــ البته جز فتح سرزمین‌های دیگر و نابودی دشمنان. مدرنیته نه فرآیندی آگاهانه، بلکه برچسبی است دلبخواهی و مُد روز برای یک کاسه کردن مجموعه‌ای عظیم از تحولات پراکنده در جوامعی دور از هم در گذر زمان.

آلمانی‌ها، که خودشان را در روح و روان، در توان، در نیرو، صنعت و فضایل ملی برتر می‌دانستند، احساس می‌کردند شایسته‌اند کل اروپا قلمرو آن‌ها باشد.

آلمانی‌ها تردید نداشتند وقتی یک بار برای همیشه پیروز شوند فرهنگشان خودبه‌خود و به طور طبیعی جایگزین فرهنگ‌های مبتذل و منحط و پست سایر ملت‌های اروپا خواهد شد. با همین طرز فکر بود که پس از اشغال بلژیک هنگامی‌که کسی به‌سوی سربازان آلمانی تیر می‌انداخت بی‌درنگ هر تنابنده‌ای را دم چنگشان می‌آمد می‌کشتند، زن و مرد و سالخورده و خردسال را به خط می‌کردند و به گلوله می‌بستند، خانه‌ها را می‌سوزاندند و دهکده‌ها را صاف می‌کردند. «گوته می‌گفت اگر قرار بر انتخاب میان بی‌عدالتی و بی‌نظمی باشد، آلمانی‌ها بی‌عدالتی را ترجیح می‌دهند.

به جنگ جهانی اول، گرچه آن هم واقعه‌ای است معاصر و آخرین فرد بازمانده‌اش در سال ۲۰۰۹ درگذشت، به‌مراتب کم‌تر می‌پردازند. سبب را شاید بتوان در ترکیب غیرقابل هضمِ بلاهت و فاجعه و پوچی جست.

انفجار گلوله‌های توپ تمام زمین‌ها را شخم زده و روزهاست باران می‌بارد. سی سانت که بکنی به آب می‌رسی. زمین بیش‌تر لجن است تا گِل. آدم قدم که برمی‌دارد هشت ده سانت فرومی‌رود و به‌زحمت می‌تواند پایش را بیرون بکشد. کسی که مدتی یک جا ایستاده یا نشسته به قدری در لجن فرومی‌رود که گیر می‌کند و دو سه نفر باید کمکش کنند بیرون بیاید. آدم‌هایی که برای رفت‌وآمد به ستاد گردان از سنگر بیرون می‌روند در گِل گیر می‌کنند و هرقدر داد می‌زنند نمی‌شود برایشان کمک فرستاد. آلمانی‌ها همین‌جوری این‌جا و آن‌جا توپ می‌اندازند. کسی که یک جسد پیدا کند روی آن بایستد یا بنشیند خیلی شانس آورده.

«اگرهای وحشتناک تمامی ندارد.» وینستون چرچیل

از نظر پایه، رژیم روی لانهٔ موریانه‌ای از پلیس مخفی قرار داشت که در هر وزارتخانه، اداره و دفتری در شهرستان‌ها چنان نفوذ کرده بود که کنت ویتّه ناچار بود یادداشت‌ها و اسنادی را که برای خاطراتش جمع می‌کرد هر سال در صندوق بانک در فرانسه امانت بگذارد. وقتی صدراعظمی دیگر، استولیپین، سال ۱۹۱۱ ترور شد، کاشف به عمل آمد که مرتکبانْ مأموران پلیس مخفی بوده‌اند که برای برانگیختن جوّ علیه انقلابیون دست به این کار زده‌اند.

قرن‌ها پیش از آن، ینی‌چری‌های عثمانی دست‌گرفتن تفنگ (البته در آن زمان سرپُر) را با اکراه پذیرفته بودند اما از به‌کاربردن توپ عار داشتند، زیرا زدن حریف از راه دور و بدون دیدن او را خلاف آیین مروت می‌دانستند.

این دو بخش با هم به نتیجهٔ منطقی می‌رسیدند: تلافی‌جویی آلمانی‌ها، صرف‌نظر از شدت آن، بحق و قانونی است. کشتن یک گروگان واحد یا کشتار ۶۱۲ نفر و صاف‌کردن یک شهر به‌یکسان به گردن دولت بلژیک بود ــ این ترجیع‌بندِ حرف هر آلمانی، از ژنرال هاوزن پس از واقعهٔ دینان گرفته تا قیصر پس از وقایع لووَن، بود. هاوزن مدام اعلام می‌کند مسئولیت باید «متوجه کسانی باشد که جماعت را تحریک می‌کردند به آلمانی‌ها حمله کنند».

اما مشخصهٔ آن جنگْ جبههٔ غرب است. نام جبههٔ غرب مترادف شد با بیهودگی، تکرار اعمالی بی‌ثمر، سال‌ها پوسیدنِ میلیون‌ها مرد جوان و کشته یا معلول شدن شماری عظیم در گِل و لجنِ

قیصر به سربازانش که در نخستین هفتهٔ ماه اوت عازم جنگ بودند گفت: «پیش از ریختن برگ‌ها به خانه برمی‌گردید.»

بحث واستدلال همواره میل را تبدیل به خط‌مشی می‌کند.

کلاوزِویتس نوشت انسان‌های عادی از احساس خطر و مسئولیت افسرده می‌شوند؛ اگر این شرایط «به تقویت قوهٔ قضاوت پروبال ببخشد، پس باید عظمت غیرعادی روح در کار باشد».

به آینده پرتاب می‌شدند بی‌آن‌که مجال وداع با گذشته بیابند.

سال ۱۹۱۲ پیشنهاد شد با توجه به افزایش برد تفنگ‌های جدید و نیاز سربازان به استتار، کت آبی و کلاه و شلوار قرمز و دستکش سفید را کنار بگذارند و لباس آبی‌خاکستری برای صحرا یا خاکستری‌سبز برای جنگل بپوشند. غریو و غوغا برخاست که نه‌تنها حیثیت قشون بلکه عنعنات ملی و کیان مملکت در خطر است. قهرمانان ارتش اعلام کردند پوشاندن رنگی گِل‌آلود و بی‌شکوه بر تن سرباز فرانسوی در حکم تحقق آرزوهای قلبی دشمنان ملت و فراماسون‌هاست. وزیر پیشین جنگ از جانب فرانسه فریاد زد: «حذف شلوار قرمز؟ هرگز! شلوار قرمز یعنی فرانسه!» جانشین او پس از پایان جنگ نوشت: «آن چسبیدن کورکورانه و ابلهانه به چشمگیرترین رنگْ عواقبی سخت در پی داشت.»

در آن‌سو، از بزرگ‌ترین عوامل پیروزی خردکنندهٔ آلمان بر روسیه در جبههٔ شرق این بود که روس‌ها ارتباط مرتب، سازماندهی مناسب و حتی سیم کافی برای کشیدن خطوط تلفن نداشتند و برنامهٔ عملیات را از بی‌سیم و بدون رمز برای واحدهایشان می‌خواندند، ایستگاه‌های شنود آلمان هم گوش می‌کردند. به این ترتیب، طرفی بازنده بود که افتضاح‌تر عمل می‌کرد، نه این‌که برنده چه اندازه خوب کار می‌کرد.

با عنایت به هشدار کلاوزِویتس، که می‌گفت نقشهٔ جنگ اگر برای وقایع غیرمنتظره جا نگذارد به فاجعه می‌انجامد، آلمانی‌ها با دقت هرچه تمام کوشیده بودند هر پیشامدی را در نظر بگیرند.

در مقام وزیر جنگ، مجمع مربیان دانشکدهٔ افسری را سرزنش کرد چرا به «بدعت‌هایی» از قبیل عامل آتش توپخانه در قیاس با یورش با شمشیر، نیزه و سرنیزه علاقه نشان می‌دهند. می‌گفت شنیدن عبارت «جنگ مدرن» ناراحتش می‌کند. «جنگ همانی است که بود.... این‌ها صرفآ بدعت‌های باطل است. مثلا به من نگاه کنید؛ بیست و پنج سال است یک جزوهٔ نظامی هم نخوانده‌ام.»(۱۹)

«دل انسان نقطهٔ شروع تمام موضوع‌های مربوط به جنگ است.» مارشال دو ساکس خیالاتی در باب هنر جنگ (مقدمه) ۱۷۳۲

فوش، گرچه شاگرد تمام‌عیار کلاوزِویتس بود، به برنامه‌ای بی‌کم وکاست و ازپیش طراحی‌شده برای نبرد، همانند جانشینان آلمانی او، اعتقاد نداشت، بلکه در کلاس‌هایش لزوم انطباق دائم و ابتکار عمل مناسب با اوضاع واحوال درس می‌داد. می‌گفت «مقررات برای مشق خیلی خوب است، اما در وقت خطر فایده‌ای ندارد... باید یاد بگیرید فکر کنید.» فکرکردن به معنی جاگذاشتن برای آزادی ابتکار و برای فائق‌آمدنی محاسبه‌ناپذیر بر ابزار مادی است، و برای این‌که اراده بتواند قدرت غلبهٔ خویش بر اوضاع واحوال را نشان دهد.

جنگ بزرگ به روابط طبقاتی رایج قرن نوزدهم پایان داد. دودمان‌های شاهی همراه با تلقی الهی از سلطنت، فئودالیسم و امتیازهای اشرافی به تاریخ پیوستند. سیاست از تالارهای قدرت به خیابان آمد و فکر انقلاب از آرمانی رؤیایی تبدیل به برنامه شد

«دل انسان نقطهٔ شروع تمام موضوع‌های مربوط به جنگ است.»

«نبردها در ورای هر چیز دیگر، پیکار روحیه‌اند. به‌محض این‌که امیدِ غلبه از میان برود شکستْ ناگزیر خواهد بود. موفقیت نه به سراغ کسی که کم‌تر صدمه دیده، بلکه سر وقت کسی می‌آید که ارادهٔ او راسخ‌ترین و روحیهٔ او بالاترین است.»

سبب را شاید بتوان در ترکیب غیرقابل هضمِ بلاهت و فاجعه و پوچی جست. خیالبافی را راحت‌تر می‌توان پذیرفت تا واقعیت باورنکردنی و عجیب‌تر از تخیل.

در آن زمان کنت ویتّه به تزار اندرز داد که باید یا قانونی اساسی، که مردم خواستار آنند، بدهد یا نظم را با دیکتاتوری نظامی برقرار کند،