کتاب یادداشت های بغداد

کاش می‌توانستم آینده را ببینم ــ ببینم چه چیزی برای‌مان در چنته دارد.

در این اثنا، رادیوِ ملی‌مان مدام دارد اخبار دولت پیروزمان را پخش می‌کند، کاملاً مشمئزکننده است. ترجیع‌بندشان این است که ما علیه ۳۲ ملت جنگیده‌ایم و هنوز پابرجاییم، که درست است ــ تا وقتی که یک نفر یک نگاهی به وضعیتی که درش هستیم بیندازد.

خیلی افسرده‌ام. در کثافتی غرق هستیم و همه‌چیز خیلی غمگین است. کلی آدم باید بمیرند، آن هم برای چه؟

در شش ماه آخرِ پیش از جنگ، روزها همه شبیه هم بودند؛ فشرده بین شب‌ها. با شروع جنگ، روزها و شب‌ها تبدیل به یک روز طولانی شدند.

امروز از بی‌بی‌سی شنیدم که امریکا بزرگ‌ترین فروشندهٔ اسلحه در دنیاست. چرا دارو و چیزهای خوب نمی‌سازند که بگذارند دنیا کمی نفس بکشد؟ کشتن بس است.

لمیعه رفته ناخن‌آرایی کرده و موهایش را هم درست کرده. گفته اگر قرار است بمیرد می‌خواهد موقع مرگ مرتب باشد.

باورِ این‌که یک وقتی دوباره برق خواهیم داشت و هر وقت بخواهیم می‌توانیم چراغ را روشن و خاموش کنیم سخت است. چه‌قدر آدم قدر چیزهایی را که دارد نمی‌داند.

جنگ هیچ‌چیزِ خوبی ندارد.

دردناک‌تر از تحمل این‌همه رنج این است که ببینی دنیا کوچک‌ترین اهمیتی هم به رنجی که می‌بری نمی‌دهد.

تنهایی آدمی در جنگ، در موقعیت‌هایی که از توان خودش خارج است و در مصایبی که کنترلی بر آن‌ها ندارد، فراتر از تنهاییِ آدم در زندگی عادی است.

عجب سالی بود امسال. کاش زودتر تمام می‌شد. خیلی عصبی‌ام می‌کند.

همیشه گفته‌ام که بوش و صدام مثل هم هستند. هر دو تهدیدمان کرده‌اند. بر سرمان بمب ریختند و ما سوختیم.

صرب‌ها همان چیزی را می‌گویند که ما می‌گوییم: چرا به مردم آسیب می‌زنید؟ و امریکا می‌گوید ما علیه مردم عراق یا صرب‌ها نیستیم، بلکه مخالف صدام و میلوشِویچ۷۶ هستیم. اما این مردمِ معمولی‌اند که رنج می‌برند و جایی برای پناه گرفتن ندارند. این زیرساخت‌ها هستند ــ ذات و اساس هر کشور ــ که هربار ویران می‌شوند.

چرا این‌ها یک جا را بارهاوبارها بمباران می‌کنند؟ هر کدام از این موشک‌های لعنتی یک‌چهارمِ میلیون دلار یا بیش‌تر قیمت دارند. به جای سیر کردن گرسنگان عالم، میلیون‌ها دلار صرف ساختن اسلحه‌های مخرب پیچیده‌تر می‌شود. کشتنْ نظم نوین جهانی است. مؤید و دانی به دیدنم آمدند. محوطه‌های باستانی را هم زده‌اند. چندتا از طاق‌های الحضر افتاده، تیسفون ترک‌های جدیدی برداشته و درهای مستنصریه بر اثر انفجار باز شده‌اند. ترکش‌ها و تکه‌پاره‌هایی که پخش شده در هوا و متعلق به بمباران تلفن‌خانهٔ آن طرف خیابان بود به موزه هم آسیب زده. مؤید نگران وضعیت محوطه‌های دیگر است، اما بنزین ندارد که برود و بررسی‌شان کند. در این کشور از کجا باید شروع کرد؟ او به‌ویژه نگران منارهٔ سامراست

در قهوه‌خانه‌ها صحبت بر سر ملی‌گرایی نیست، بلکه تمایل به این است که امریکا بیاید و کشور را اشغال کند ــ ماجرا را تمام کند. صدام همچنان تو تلویزیون ظاهر می‌شود. به نظرم این آدمِ قدرتمند احساس می‌کند ذاتاً مصون است. آیا تاریخ، به‌ویژه تاریخِ پُر از خشونتِ ما، چیزی یادشان نداده؟

حدود ۱۵۰ گروه اپوزیسیون عراقی (معارض) در تبعید وجود دارد؛ چیزی که از چنین مردم فردگرایی انتظار می‌رود. چه‌طور می‌شود کاری از پیش برد؟ وقتی هم که دور هم جمع می‌شوند فقط بحث می‌کنند و همدیگر را متهم می‌کنند. حرف‌های کودکانه‌ای مثل «دست‌های تو آلوده به خون است» یا «آن روز در مهمانی سفارت عراق تو را دیده‌اند». اغلب دریده و احمقانه. سرِ هر چیز جزئی‌ای یکی‌به‌دو می‌کنند: مثلاً، آیا می‌شود بدون خط‌مشی یا راهبردْ انقلاب کرد یا این‌که بهتر است اول از شرّ حاکم خلاص شویم و امید داشته باشیم که بعدش خوب پیش برود. تاریخ مدام به‌مان نشان داده که وقتی عراقی‌ها رهبران خود را سرنگون می‌کنند، معمولاً یکی بدتر از قبلی به جایش می‌آید. بعد، برای خود متأسف‌تر می‌شوند.

به اسم صلح و انسانیت، هزاران نفر باید کشته شوند. به نام آزادسازی، به نام مردم‌سالاری، یک اشغال نظامی دارد اتفاق می‌افتد. می‌شود لطفاً یکی به من بگوید کجای این عبارت «یا با مایید و یا علیه ما» مردم‌سالارانه است؟

روند خلاقیت من در طی جنگ می‌میرد، ویرانگریِ اطرافْ مخربِ روان است.

قرن‌هاست که عراقی‌ها محتکر بوده‌اند. یک عادت ملی است. چون کسی نمی‌داند دوباره کِی آن جنس در بازار موجود خواهد بود، پس وقتی آن را می‌بیند می‌خرد،‌ آن هم به تعداد بالا.

آدم بیرون از وطنش عددی نیست. نیاز به یادآوریِ صحنه‌های مشخص، بوها و فضاهای گذشته همیشه با آدم است، اما این چیزهای خاص دیگر وجود ندارند. آدم خودش را از آن‌ها تبعید کرده، اما همچنان برمی‌گردد و به گذشته نگاه می‌کند.

تاکنون بیست و هفت‌هزار حملهٔ هوایی به ما شده. آیا دنیا دیوانه است؟ یعنی نمی‌فهمند دارند چه می‌کنند؟ به نظر من بوش جنایت‌کار است. این کشور کاملاً ویران شده. چه کسی به امریکایی‌ها مجوز داده که هر وقت دل‌شان خواست ما را بمباران کنند؟ می‌توانم درک کنم که چرا کویت دارد این کار را با ما می‌کند، اما بقیهٔ دنیا را نه. چرا این‌قدر از ما متنفرند؟

۲۸ مارس شرایط برای نوشتن خیلی افسرده‌کننده است. مدام می‌گویی اوضاع بدتر از این نمی‌شود و بعد می‌بینی که می‌شود. چه‌قدر بدتر می‌تواند بشود؟

یک مشت لبنانی، اردنی، فلسطینی و عراقی بودیم که هر کدام‌مان دنبال یک تکه کاغذ بودیم؛ این‌همه تلاش برای گرفتن مجوز زندگی

در بالکن داریم پرواز شاهین‌ها را بالای سرمان تماشا می‌کنیم. چرخ می‌زنند و با هم حرف می‌زنند. امروز صبح، شاهینی دنبال یک کبوتر افتاده بود و بعد، تعداد زیادی کبوتر با هم جمع شدند و به‌اش حمله کردند و فراری‌اش دادند: امنیت در تعداد است.

تنهایی آدمی در جنگ، در موقعیت‌هایی که از توان خودش خارج است و در مصایبی که کنترلی بر آن‌ها ندارد، فراتر از تنهاییِ آدم در زندگی عادی است. و تنهاییِ جمعی در ابعاد بزرگ‌تر و بین‌المللی‌تر به هنگام جنگ بزرگ‌تر جلوه می‌کند. اما دردناک‌تر از تحمل این‌همه رنج این است که ببینی دنیا کوچک‌ترین اهمیتی هم به رنجی که می‌بری نمی‌دهد.

مردمِ شهرها پل‌ها را دوست دارند؛ اصفهانی‌ها سی‌وسه‌پل را و بغدادی‌ها پلِ جمهوریت را

بوش می‌گوید با مردم عراق هیچ خصومتی ندارد. آیا نمی‌داند یا نمی‌فهمد که فقط مردم عراق بودند که در این جنگ عذاب کشیدند؟

دوباره شروع کرده‌اند به زدن پل‌ها. ظاهراً پل جمهوریت درحال‌حاضر سه تکه شده. صنایع بی‌شمار، کارخانه‌های منسوجات، آسیاب‌های آرد و کارخانه‌های سیمان را دارند می‌زنند. منظورشان چیست که می‌گویند فقط اهداف نظامی را می‌زنند؟ این‌ها سازه‌های نظامی نیستند. همین‌طور وقتی می‌گویند که ما هرگز هدف‌مان را اشتباه نمی‌زنیم... چه کسی ما را از دست این گردن‌کلفت‌ها نجات می‌دهد؟ شاید می‌خواهند ما را نابود کنند تا برای مردم‌شان شغل‌های بیش‌تری تولید کنند! بازسازی و تسلیحات تازهٔ نظامی می‌تواند تا سال‌ها، از نظر اقتصادی، سر پا نگه‌شان دارد.

خوشحالم که معلوم شد بمب‌گذاری اوکلاهما کارِ خود امریکایی‌هاست،‌ گرچه بی‌بی‌سی مرتب دارد می‌گوید شبیه بمب‌گذاری نیویورک بوده. دست برنمی‌دارند، نه؟ اگر هم نتوانند تمام‌وکمال بیندازند گردنِ ما، همیشه در هر کار بد یا شری، پای یک عرب یا مسلمان را وسط می‌کشند.

در این حین، خواسته یا ناخواسته، محوطه‌های باستانی و موزه‌ها هم آسیب می‌بینند. تاریخ عراق تَرَک برمی‌دارد. طاق‌های الحضر می‌افتند و درهای مدرسهٔ مستنصریه بر اثر انفجار باز می‌شوند. زدودن تاریخ از ملتی که به تاریخ خود مفتخر است قطع ریشه‌هایی است که به از بین رفتن و محو شدن آن ملت می‌انجامد. وقتی تاریخی نباشد، خاطرهٔ تاریخی و حافظهٔ مشترک ملی هم به‌راحتی از یاد می‌رود. شکوه و غرور ملی رنگ می‌بازد و اعتماد به ساختنِ دوباره و تلاش دسته‌جمعی معنایی ندارد.