کتاب قصه نویسی

این حافظ است که دانشکده‌های ادبیات را می‌سازد، دانشکده‌های ادبیات حافظ نمی‌سازند.

به قول پیکاسو: «سکوت گاهی تنها چیزی است که حقیقت را در آن می‌توان پیدا کرد» .

«مگو، بلکه نشان بده»

از من که قدرت نعره کشیدن بر سر چهارراه‌ها را گرفته‌اند، از من ـ که قدرت عمل را سلب کرده‌اند و حماسه‌ام را اخته کرده‌اند و بدل ـ به شهادت‌نامه‌هایی جعلی کرده‌اند، از من که تاریخم را در چهار دروازه دنیا به سود هر کس و ناکسی تحریف کرده‌اند و بر مرزهای جغرافیایی مغزم، در همه جای جهانم، چوبه دارها و سرنیزه‌های بلند نشانده‌اند و به اطرافم سیم‌های خاردار زهرآلود کشیده‌اند؛ از من که کوشیده‌اند حیوانی مسخ شده بسازند چشم دوخته بر پیشخوان چرب یک بوروکراسی اسقاط و مبتذل، چه کاری ساخته است جز آنکه بنویسم؟

ترجمه هر قدر هم خوب و عالی و آموزنده باشد، باز هم ترجمه یک متن است و هرگز نمی‌توان موقعیت ادبی ادبیات دیگر را به یک زبان دیگر ترجمه کرد، چراکه در این صورت باید زندگی آن ملت هم به زندگی یک ملت دیگر ترجمه شود. و چنین چیزی غیرممکن است.

پس علت اینکه من درباره قصه می‌نویسم این است که احساس می‌کنم یکی دو سه تن از قصه‌نویسان معاصر در برابر آئینه ایستاده، خود را به‌خوبی تماشا کرده، نشان داده‌اند و هنگامی که خود را تماشا می‌کردند و نشان می‌دادند، ما را هم دیده و نشان داده‌اند و محیط ما را هم در آئینه خود به‌روشنی انعکاس یافته، دیده و نشان داده‌اند، فنون هنر چنین قصه‌نویس‌هایی باید به شکلی به مردم نشان داده شود، چراکه قصه‌نویس اگر ما را شناخته و نشان داده، ما هنوز او را نشناخته و نشناسانده‌ایم

درک واقعی شعر و یا قصه نیازمند ادراک تئوریک از ادبیات است، به همین دلیل هیچ ارزشیابی ادبی، ارزشیابی تنهای ادبیات یک زبان، مثلا ادبیات فارسی، و یا حتی نوعی از ادبیات، مثلا شعر یا نثر تنها نیست. تئوری ادبی بر اساس مقایسه‌های ادبی زبان‌ها، انواع ادبی ادبیات در زبان‌های مختلف و بر اساس ماهیت ادبی و یا «ادبیت» ادبیات ساخته می‌شود.

«ما همه قربانیان تاریخ هستیم»

قصه، شبیه زندگی است، چراکه زندگی نیز به سوی آینده‌ای پیش‌بینی نشده حرکت می‌کند و نقشه‌ای که انسان برای آینده‌اش می‌کشد، چه بسا که حتی قبل از آغازی مناسب و متناسب با مقتضیات انسان فرو می‌ریزد و انسان پیوسته مجبور می‌شود برای مقتضیات دیگری نقشه بکشد، مقتضیاتی که بر اساس علت‌ها و معلول‌های جدیدتری معنا و مفهوم دارند. همان‌طوری که زندگی در حال ساخته شدن تجربی است، قصه نیز تجربی است و یا تقلید تجربه‌های زندگی‌ای است که آینده‌ای مبهم در مقصدی نامعلوم به انتظار آن نشسته است.

قصه‌نویسی ایران در طول همین پانزده سال گذشته، یعنی از آغاز به نگارش کتاب حاضر تا به امروز، اتفاق افتاده، مؤید اهمیت روزافزون شکل قصه است. تمامی قصه‌های محمود دولت‌آبادی، و هوشنگ گلشیری، مهم‌ترین قصه‌های سیمین دانشور، بخش اعظم قصه‌های ابراهیم گلستان، تقریبآ سراسر حیات قصه‌نویسی احمد محمود، تجربه‌های محمود گلابدره‌ای، هم در «واقعیت‌گرایی انتقادی» و هم در مستندنویسی، و به‌طور کلی رواج روزافزون قصه بلند، یعنی رمان، مربوط به همین پانزده شانزده سال گذشته هستند

آخر من، موقعی که تنها در برابر آئینه خود قرار می‌گیرم، باید احساس کنم ـ که اگر به زعم دیگران زشت و کثیف هستم ـ در برابر آئینه خود نیستم. آخر نباید احساس کنم که پست و بی‌شرف هستم و سوزنی‌وار فتنه برانگیخته، نشسته‌ام تا حسنک بر سر دار بپوسد و یا حلاج ظالمانه قطعه قطعه شود. بزرگ‌ترین خیانت‌ها، خیانت به خود و خیانت به واقعیت خویشتن است. آخر من، موقعی که در برابر آئینه خود قرار می‌گیرم، نباید بر دوش خود سنگینی سربین خیانت‌های بی‌شمار را احساس کنم. من آفریده شده‌ام تا ببینم، ببینم. من آفریده شده‌ام تا نشان دهم، نشان دهم و اگر نتوانستم به دیگران نشان بدهم، به خود نشان دهم.

«وایت هد» می‌گوید: «در گذشته، مدت زمان یک تغییر مهم، به مقدار قابل ملاحظه‌ای طولانی‌تر از طول عمر یک فرد بود؛ بدین ترتیب، بشر عادت کرده بود که خود را با موقعیت‌های ثابت تطبیق دهد. اکنون این مدت زمان، به مقدار قابل ملاحظه‌ای کوتاه‌تر از طول عمر یک فرد است و در نتیجه تعلیمات ما، باید افراد را طوری تربیت کند که آنها بتوانند با تغییر و تازگی شرایط روبرو شوند» .

قصه‌نویس حرفه‌ای زندگی را در داخل چهارچوبه طرح و توطئه‌ای که در آن اشخاص با مناسبات و جدال‌ها و مناقشاتشان بر روی یکدیگر تأثیر می‌گذارند، می‌نگرد و دیدش با عینیت بیشتری روی اشخاص کار می‌کند و برداشتش با آنچه در زندگی بوده، هست و یا خواهد بود، سروکار دارد، نه با آن چیزی که باید باشد و نیست.

به همین دلیل، نویسنده غیر حرفه‌ای- نویسنده‌ای که نه اشخاص قراردادی و نه طرح و توطئه‌های قراردادی و نه اوج‌های داستانی قراردادی را می‌شناسد- از ذهنیت فردی و عمق درونی بیشتری برخوردار است که می‌نویسد و به خواننده‌اش، اهمیتی نمی‌دهد و تقریبآ می‌گوید: «هر چه بادا باد، به‌درک که قصه قراردادی نمی‌نویسم و خواننده را به دنبال خود نمی‌کشانم. من باید دنیای درون خود را در کلمات عینیت دهم. خواننده می‌خواهد بفهمد، می‌خواهد نفهمد. من باید آنچه را که ناگفتنی است و نامکشوف، بگویم و آنچه را که از نظر دیگران نیست، بسازم.»

«هاکسلی» معتقد است که طبق آمار منتشر شده به‌وسیله بنگاه‌های آمار، ناشران کتاب، فقط کتاب‌هایی را چاپ می‌کنند که در بیش از هفت هزار نسخه چاپ شود، چراکه در غیر این صورت کتاب چاپ شده خرج و دخل نخواهد کرد. از آنجا که تعداد آدم‌هایی که در تمام دنیا سرشان به تنشان بیازرد کم است و ممکن است کتابی که در کمتر از هفت هزار نسخه چاپ می‌شود فروش نداشته باشد، ناشر طمعکار کمتر حاضر می‌شود کتاب‌های بسیار عمیق را چاپ کند. به‌همین دلیل تعدادی از بهترین کتاب‌های دنیا که در صورت چاپ از استقبال عموم برخوردار نمی‌شد و بیش از هفت هزار نسخه فروش نمی‌داشت، دچار سانسور ظالم اقتصادی شده و برای همیشه فراموش گردیده است.

شعر نیما مردم را نشان می‌دهد، بدون آنکه مردم بفهمند؛ در حالی‌که قصه هدایت، نه فقط مردم را نشان می‌دهد، بلکه آنها را در چهارچوب ابعادی آن‌چنان اغراق شده نشان می‌دهد که آنها تباهی و پوسیدگی برملا شده را آشکارا می‌بینند و بی‌آنکه اعتراض کنند که این همه پوسیدگی و تباهی از آن ما نمی‌تواند باشد، رسمآ به آن گردن می‌نهند.

بزرگ‌ترین خیانت‌ها، خیانت به خود و خیانت به واقعیت خویشتن است.

. این حافظ است که دانشکده‌های ادبیات را می‌سازد، دانشکده‌های ادبیات حافظ نمی‌سازند

نویسنده‌ای که از طبقات تهیدست به‌پا می‌خیزد، هیچ چیز را کورکورانه قبول نمی‌کند. مدام در حال نفی کردن و قبول کردن، و نفی کردن و قبول کردن مجدد چیزهای قدیم و جدید است. مگر نه این است که قرار است طبقه او قلم بطلان بر گذشته بکشد، چرا که گذشته چیزی جز زنجیرهای جهل و فقر در اختیار او نگذاشته است؟ پس نویسنده برخاسته از آن طبقه هم بر کلیه ارزش‌های طبقات دیگر به دیده تردید می‌نگرد، و موقع باطل شمردن اکثریت قریب به اتفاق آن ارزش‌ها، قلمی آلوده به زهر خشونت پیدا می‌کند؛ در واقع، خشونت هویت بارز زندگی ادبی او می‌شود.

تقریبآ در سراسر حیات نویسندگی‌ام، ضمن نوشتن ابتدا درس خوانده‌ام و بعد درس داده‌ام. اما در سراسر عمرم به‌دقت، و به‌نحوی جنون‌آمیز خوانده‌ام، و سرِّ این نوع قرائت را باید، اگر عمری باقی بود بنویسم. به هرجا که رفته‌ام، کتاب‌خانه خصوصی درست کرده‌ام. اگر قرار بود در جایی یکی دو سالی بمانم حتمآ با خود نزدیک هزار کتاب را به آنجا منتقل کرده‌ام. یک کتاب‌خانه در آمریکا پیش دخترم دارم، یک کتاب‌خانه مفصل در ایران و یکی از مفصل‌ترین کتاب‌خانه‌های خصوصی را در کانادا. من همه‌چیز را به‌صورت فردی و شخصی یاد گرفته‌ام. درست است سر کلاس استاد نشسته‌ام، اما استاد فقط یک کلید است، ذهن من بود که به من می‌گفت باید روشن شوی، وگرنه در جهل خانواده پدری یا مادری غرق خواهی شد

زبان، یعنی قصه، یعنی نوعی داستان که گفته می‌شود، یا در برهنگی تمام و یا در قالب استعاره و اسطوره. به هر طریق زبان، ادبیات است، ادبیات قصه است و این وجه مشترک کلیه چیزهایی است که به زبان نوشته می‌شود و کلیه آن چیزهایی که در ادبیات می‌گنجد. کشش دوم مربوط می‌شود به عوالم خصوصی من. من ذاتآ، هم در شعر و هم در نثر، یک قصه‌گو، یک قصه‌نویس هستم، و مدام، هم موقعی که تنها هستم و هم موقعی که با دیگران، در حال تعریف کردن یک قصه هستم. بعضی از این قصه‌ها را نوشته‌ام، ولی چاپ نکرده‌ام. اما چاپ خواهم کرد.

هر کسی به ضعف و قدرت و شرف و بی‌شرفی خود ـ اگر نه در پیش دیگران ـ پیش خود لااقل اعتراف می‌کند و اگر دیگر این‌قدر هم صمیمیت نداشته باشد، باید جامه دلقکان بپوشد و از این راه امرار معاش کند.

زندگی پر نقیضه‌ترین و متضادترین چیز عالم است.

هنر قصه‌نویسی، گرفتن دانه‌های حوادث، معنی‌دار کردن و تسبیح کردن آنها بر روی نخی از طرح و توطئه داستانی است.

به جای کلمه، خون بر صفحات تاریخ، جاری شود؛

. این طرح و توطئه، توالی زمان را مسکوت می‌گذارد،

عده‌ای از قصه‌نویسان بر روی عمل تکیه می‌کنند (مثل همینگوی) ، عده‌ای دیگر بر روی شخصیت (مثل جیمز) ، و عده‌ای دیگر بر روی اندیشه (مثل هاکسلی در یک قطب و سارتر در قطبی دیگر) .

این فرمول ابدی هنر که: «مگو، بلکه نشان بده»

جهان‌بینی قصه‌نویس نتیجه برخورد الگو با تمام ابعاد و عناصر قصه است؛

زندگی عادی، مثل تاریخ است و کسی که درباره آن قضاوت می‌کند، مورخ است که اگر مثله و مسخ و حقیرش کنند و عادتش بدهند که به اعتبار هیجانی زودگذر در برابر حوادث، دست به قلم ببرد، روزنامه‌نگار عصر حاضر را خواهیم داشت که در برابر حوادث، جهان‌بینی همه‌جانبه نمی‌تواند داشته باشد، جهت و هدف مشخص و معینی برای حوادث نمی‌شناسد و به این اکتفاء می‌کند که گزارش جزء به جزء، از حوادثی که ارزشی گذرا دارند، بدهد. و منتهای همتش در این است که هیاهویی بسیار برای هیچ و پوچ به راه اندازد