کتاب تاریخ جمهوری ارمنستان؛ جلد دوم

کتاب سه جلدی تاریخ جمهوری ارمنستان اثری از ریچارد هوانسیان است که با ترجمه آتوسا سمیعی در انتشارات نشانه به چاپ رسیده است. کتاب حاضر جلد دوم این اثر است.

از بهار سال ۱۹۱۸م، تا زمستان ۱۹۲۰ م، مردم ارمنستان به مدت دو سال و نیم، تلاش مجدانهای در جهت برپایی حکومتی مستقل مبذول داشتند. این حکومت نخستین موجودیت سیاسی آنان پس از گذشت پانصد سال به شمار می‌آمد و مشکلات بسیار و حل‌نشدنی بر سر راهش قرار داشت؛ اما این ملت که مشقات بی‌سابقه‌ی سال‌های ۱۹۱۶-۱۹۱۵م را متحمل شده بود، سخت کوشید تا به موفقیتی همگانی دست یابد. اگر چه ارمنی‌ها کاملاً نامنتظر به استقلال رسیده بودند، اما دیری نپایید که دریافتند، عامل اساسی صیانت ذات و تجدید حیاتشان همین استقلال است.

اکنون با گذشت نیم قرن آشکار شده است که آن لحظه‌ی تاریخی، برای دستیابی ارمنی‌ها به استقلال پایدار، رویدادی بی‌موقع بوده است. چرا که آن فرصت در مقایسه با ملل آسیا و آفریقا بسیار زود، و در برابر تجربه‌ مردم بالکان، بسیار دیر برای ارمنی‌ها پیش آمده بود. این واقعیت که نه ترکیه‌ ناسیونالیست و نه اتحاد شوروی، ارمنستانی مستقل را در قلمرو رومانف و عثمانی سابق برنمی‌تابیدند و قوای متفق و ایالات متحده نیز در به ثمر رساندن برنامه‌ها و تعهداتشان با شکست مواجه شده بودند و ارمنی‌ها خود به تنهایی برای دفاع از کشور قلیل و ضعیف بودند، عواملی بود که منجر به از هم پاشیدن جمهوری ارمنستان شد.

درباره مجموعه تاریخ جمهوری ارمنستان

به گفته هوانسیان، تاریخ ارمنستان غرق در افسانه و تحریف است و نگارش آن کاری بس دشوار اما استقبال فراوانی که از این کتاب به عمل آمد،نشان داد که نویسنده به هدف خود یعنی ارائه‌ی تاریخ جامع ارمنستان در راه استقلال رسیده است. از آن‌جا که این تاریخ برآمده از ابعاد گوناگون و جنبه‌های متعدد و پیچیده است نویسنده از بیان موجز خودداری کرده و کتار را در سه جلد و به صورت مفصل نوشته است.

جلد نخست این مجموعه ناظر به برپایی جمهوری و رویارویی آن با مشکلات پیاپی است؛ مشکلاتی از قبیل: نیاز به تحکیم حکومت، مقاومت در برابر زمستان طاقت‌سوز، حل منازعات پیچیده و طاقت‌فرسای ارضی با گرجستان و آذربایجان و نیز جلب حمایت نیروهای متفقین و کنفرانس صلح پاریس. در نخستین سالگرد جمهوری، سرنوشت ارمنستان همچنان نابسامان و بی‌ثبات باقی ماند که این مسئله عمدتاً ناشی از عملکرد متضاد و سوءظن‌های متقابل بریتانیای کبیر، فرانسه، ایتالیا و ایالات متحده آمریکا بوده است. در این میان، جنبش مقاومت در ترکیه شکل گرفت و رژیم شوروی در روسیه تحکیم یافت.

جلد دوم یعنی کتاب حاضر، شامل نیمه‌ی ۱۹۱۹ م، تا میانه‌ ۱۹۲۰م، است که بر گسترش فعالیت‌های داخلی و خارجی ارمنستان و نفوذ فزاینده‌ ترکیه‌ ناسیونالیست، روسیه‌ شوروی و گروه‌های کمونیست محلی قفقاز نظر دارد. این مجلد شامل اوضاع داخلی قفقاز، رخدادهای ارمنستان، از زمان اعلام ارمنستان متحد در ماه مه ۱۹۱۹، تا آغاز دومین جلسة پارلمان به تاریخ فوریة ۱۹۲۰ است. دگرگونی‌های پدیدآمده طی آن چند ماه، با اهمیت و تا حدی مؤثر بودند؛ اما همچنان‌که جمهوری تحولی بنیانی می‌یافت، آیندة ملت ارمنی بار دیگر به مخاطره افتاد؛ به‌ویژه به دلیل عدول نیروهای متفق و هم‌پیمان از بیانیه‌های مکرر خود، مبنی بر جدایی کامل ایالات ارمنی از امپراتوری ترکیه و ایجاد کشور ارمنی نیرومند و متحد که ارمنستان روسیه (شرقی) و ارمنستان ترکیه (غربی) را به هم پیوند می‌داد.

جلد سوم که پیرامون نیمه‌ی دوم ۱۹۲۰ م است، جنبه‌های گوناگون تلاش بی‌امان ارمنستان را به شکلی جامع دربرمی‌گیرد؛ این تلاش شامل دستیابی به مصالحه‌ موقت با روسیه‌ شوروی، متقاعد کردن نیروهای متفقین و متحد جهت به اجرا درآوردن پیمان سور (Sevre) فعال گردانیدن اتحادیه‌ ملل و مقاومت در برابر تهاجم حساب‌شده و سنجیده‌ ارتش ناسیونالیست ترکیه است. اما شکست در تمام سطوح، منجر به واگذاری بسیاری از سرزمین‌های تاریخی ارمنستان به ترکیه‌ی تحت حکومت مصطفی کمال و پذیرش سلطه‌ شوروی در منطقه‌ی کوچکی از خاک باقیمانده شد.

خواندن مجموعه تاریخ ارمنستان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

علاقه‌مندان به تاریخ ملل و پزوهشگران حوزه تاریخ مخاطبان این کتاب‌اند.