کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان

کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان (Development Discourse and Global History)، نوشته آرام ضیایی، معنای به‌ظاهر بدیهی توسعه را به پرسش کشیده است: چه کسی تعیین می‌کند جامعه‌ی بهتر چه شکلی داشته باشد؟ نویسنده رابطه‌ی میان نام‌گذاری جوامع، دانش کارشناسی و قدرت سیاسی را بررسی کرده است. میلاد رستمی مترجم این کتاب است و نشر نقد فرهنگ آن را منتشر کرده است. موضوع اصلی بر شیوه‌ی بازنمایی جوامع جنوب در مقایسه با شمال تمرکز دارد؛ مقایسه‌ای که می‌تواند تفاوت را به کمبود تبدیل کند و مداخله را ضروری جلوه دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان اثر آرام ضیایی

کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان (از استعمار تا اهداف توسعه پایدار) پژوهشی در حوزه‌ی مطالعات توسعه و تحلیل گفتمان است. آرام ضیایی به‌جای سنجیدن میزان پیشرفت کشورها قواعدی را بررسی کرده است که چنین سنجشی را ممکن و معتبر جلوه می‌دهند. سؤال اصلی این نویسنده این است که چرا الگوی جوامع صنعتی به معیاری برای ارزیابی دیگر جوامع تبدیل می‌شود و چه پیش‌فرض‌هایی پشت تعبیرهایی مانند توسعه‌یافتگی و توسعه‌نیافتگی قرار دارد.

آرام ضیایی از مفاهیم گفتمان و قدرت در آثار میشل فوکو بهره گرفته است، اما همه‌ی اجزای نظریه‌ی او را بدون نقد نمی‌پذیرد. بحث نظری، تفاوت میان اثرگذاری بر اندیشه، محدودکردن میدان کنش و شکل‌دادن به ترجیحات افراد را تبیین می‌کند. اسناد سازمان‌های بین‌المللی نیز زمینه‌ی بررسی رابطه‌ی دانش و سیاست را فراهم می‌کنند. عنوان تاریخ جهان در اینجا به تحول گفتمانی در سطح مناسبات بین‌المللی مربوط است و نه مقایسه‌ی همه‌ی تجربه‌های محلی توسعه. کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان میان بررسی بازمانده‌های استعمار در گفتار توسعه و بازگرداندن صدای سرکوب‌شدگان تمایز می‌گذارد؛ ادعای اصلی نویسنده به بررسی نخست مربوط است.

کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان ۱۵ فصل دارد. مطالب اصلی در سه بخش (نظریه، دیرینه‌شناسی دانش و تبارشناسی) تنظیم شده‌اند. فصل پساساختارگرایی، گفتمان و قدرت مبانی مفهومی پژوهش را توضیح می‌دهد. فصل‌های بعدی به‌سراغ اروپامداری، سیاست‌زدایی و استفاده‌ی نخبگان دولت‌های پسااستعماری از مفهوم توسعه می‌رود. بخش تبارشناسی، ورود مفاهیمی همچون مشارکت و پایداری، گفتمان جهانی‌شدن و بازنمایی فقر در اسناد بانک جهانی را دنبال می‌کند. بحث درباره‌ی آمارتیا سن، مدیریت مهاجرت، اهداف توسعه‌ی هزاره و اهداف توسعه‌ی پایدار نیز دامنه‌ی بررسی را گسترش می‌دهد.

کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان به قلم آرام ضیایی به‌جای ارائه‌ی نسخه‌ای برای رفع بحران‌ها، شیوه‌ی تعریف مسائل را موضوع مطالعه قرار داده است. خواننده با متنی دانشگاهی روبه‌رو می‌شود که میان توضیح مفاهیم، بررسی اسناد و نقد نظری حرکت کرده است. پانویس‌های مترجم (میلاد رستمی) معادل اصطلاحات و توضیحاتی تکمیلی را در اختیار خواننده گذاشته است.

خلاصه کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان

نامیدن یک جامعه به‌عنوان توسعه‌نیافته صرفاً توصیف وضعیت اقتصادی نیست. این گونه نام‌گذاری تصویری از کمبود می‌سازد، جایگاه کارشناس را معتبر می‌کند و مداخله‌های مشخصی را موجه نشان می‌دهد. نویسنده پیش‌فرض‌های الگوی کلاسیک توسعه را از تصور انسان اقتصادی تا سنجش جوامع براساس درآمد و تولید بررسی کرده است؛ سپس به پیوند گفتمان استعماری و توسعه، تغییر واژگان نهادهای بین‌المللی و کاربردهای متفاوت توسعه در سیاست می‌پردازد. تغییر اصطلاحات الزاماً به‌معنای دگرگونی روابط قدرت نیست. مشارکت، پایداری و کاهش فقر نیز باید از نظر پیش‌فرض‌ها و پیامدهای سیاسی بررسی شود. نویسنده امکان تصور شکل‌های گوناگون جامعه‌ی بهتر را در برابر فرض وجود یک الگوی یگانه مطرح می‌کند.

چرا باید کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پیوند میان واژگان توسعه و مشروعیت مداخله‌های سیاسی را بررسی می‌کند.
• این کتاب مفاهیم دیرینه‌شناسی و تبارشناسی را به تحلیل اسناد توسعه مرتبط می‌کند.
• این کتاب پیش‌فرض‌های سنجش جوامع براساس الگوی صنعتی را آشکار می‌کند.
• این کتاب زمینه‌ی بررسی انتقادی تعبیرهایی مانند مشارکت، پایداری و کاهش فقر را فراهم می‌آورد.

خواندن کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

گفتمان توسعه و تاریخ جهان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان علوم اجتماعی و مطالعات توسعه که به رابطه‌ی دانش و قدرت علاقه دارند.
• پژوهشگران سیاست‌گذاری که اسناد نهادهای بین‌المللی را بررسی می‌کنند.
• علاقه‌مندان به نقد اروپامداری و مناسبات شمال و جنوب.

درباره آرام ضیایی

آرام ضیایی (Aram Ziai) استاد مطالعات توسعه و پسااستعماری و رئیس بخش سیاست توسعه و مطالعات پسااستعماری در مؤسسه‌ی علوم سیاسی دانشگاه کاسل آلمان بوده است. کرسی او در سال ۲۰۱۴ به‌عنوان کرسیهایزنبرگ با تأمین مالی بنیاد پژوهش‌های آلمان (DFG) تأسیس شد. این نویسنده تحصیلات کارشناسی‌ارشد خود را در رشته‌ی جامعه‌شناسی در آخن و دوبلین، دکترای علوم سیاسی را در هامبورگ و مدرک حبیلیته‌ی خود را در همان رشته در کاسل به پایان رساند.

ضیایی سابقه‌ی پژوهش و تدریس در دانشگاه‌های مختلفی همچون آخن، هامبورگ، ماگدبورگ، کاسل، آمستردام، وین، بن، آکرا و تهران را در کارنامه‌ی خود دارد. حوزه‌های پژوهشی اصلی او شامل نظریه و سیاست توسعه، رویکردهای پسااستعماری و پسا توسعه و نیز حکمرانی اقتصاد جهانی است؛ علاوه بر این او مدیر شبکه‌ی شراکت جهانی، نماینده‌ی دارای گرنت در شبکه‌ی هزینه‌ی اتحادیه‌ی اروپا برای استعمارزدایی از توسعه، استاد مشاور بنیادهای روزا لوکزامبورگ و هانس بوکلر و عضو چند نهاد و سازمان دیگر بوده و از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۰ سخنگوی بخش نظریه‌ی توسعه و سیاست توسعه در انجمن علوم سیاسی آلمان بوده است.

کتاب «گفتمان توسعه و تاریخ جهان» (از استعمار تا اهداف توسعه پایدار) با عنوان اصلی Development Discourse and Global History: From colonialism to the sustainable development goals نوشته‌ی آرام ضیایی است.

جوایز و افتخارات نویسنده

کرسی استادتمامی آرام ضیایی تحت‌عنوان کرسی‌هایزنبرگ توسط بنیاد پژوهش‌های آلمان (DFG) تأمین مالی شده است. او در سال ۲۰۲۳ برنده‌ی جایزه‌ی Momentum Quarterly Impact Award برای مقاله‌ی خود با عنوان Progressing towards incoherence: Development discourse since the 1980s (پیشرفت به‌سوی عدم‌انسجام: گفتمان توسعه از دهه‌ی ۱۹۸۰) شد.

بخشی از کتاب گفتمان توسعه و تاریخ جهان

«حوزهٔ تحلیل گفتمان ارتباطی اجتناب‌ناپذیر با کار میشل فوکو دارد. با وجود این، در حالی که اغلب مشخصهٔ تحلیل گفتمان فوکویی، راهبردِ تحلیلیِ توجه به درهم‌تنیدگیِ قدرت و دانش است، اما این کار به طرزی غافلگیرکننده، رابطهٔ کمی با تأملات روش‌شناختی فوکو در دیرینه‌شناسی دانش دارد. در اینجا، تحلیل گفتمان‌ها به‌عنوان توصیفی اثبات‌گرایانه از قاعده‌مندی‌ها و قواعد صوری در گفتار و نوشتار مشخص شده است که به‌صراحت به‌عنوان ساختارهای گمنامِ مستقل از نفوذ کنشگران قدرتمند توصیف شده‌اند__ به نسبت غافلگیرکننده و ناامیدکننده برای بسیاری کسانی که به تحلیل گفتمان به‌عنوان جایگزینی محبوب‌تر برای نقد ایدئولوژی روی می‌کنند.

با وجود اینها، همان‌طور که در این فصل خواهم گفت، دیرینه‌شناسی فوکو را می‌توان به طرزی سودمند در علم اجتماعی به کار گرفت تا دیدگاه‌هایی اصیل و حساسیت به صدفه و روابط قدرت ضمنی و پنهان در برساخت‌های گفتمانی را فراهم کند. با این حال، برای این هدف، برخی بخش‌های قواعد روش‌شناختی او را باید تصحیح کرد یا کنار گذاشت. برای انجام این کار، فصل حاضر از رشتهٔ نظریه و سیاست توسعه به‌عنوان مثالی استفاده خواهد کرد و از آن برای تحلیل گفتمان با الهام از روش دیرینه‌شناختی فوکو سود خواهد برد، اما هنگام ضرورت، از روش او منحرف خواهیم شد.»