کتاب این مردم دادخواه

کتاب این مردم دادخواه (تظلمات ایران عصر صفوی) نوشته حسین قاسمی، رابطه‌ی دادخواهی مردم و قدرت حکومت را در ایران صفوی بررسی می‌کند. مردم شکایت خود از کارگزاران ستمگر را چگونه به گوش پادشاه می‌رساندند و حکومت از رسیدگی به این شکایت‌ها چه بهره‌ای می‌برد؟ نویسنده نشان می‌دهد که تظلم‌خواهی فقط موضوعی مربوط به برقراری عدالت نبود و می‌توانست به نظارت بر صاحب‌منصبان و تثبیت اقتدار حکومت نیز کمک کند. انتشارات میراث شرق این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب این مردم دادخواه

کتاب این مردم دادخواه، پژوهش حسین قاسمی در تاریخ اجتماعی، سیاسی و اداری ایران صفوی است. نویسنده بحث را از فاصله‌ی میان ادعای اقتدار حکومت و توان واقعی پادشاهان برای اداره‌ی سرزمین آغاز می‌کند. حکومت برای مهار مراکز متعدد قدرت، فقط به قشون و اعمال خشونت متکی نبود؛ نهادها نیز امکان مذاکره، مصالحه و نظارت را فراهم می‌کردند. نهاد تظلمات در همین زمینه بررسی شده است: سازوکاری برای شنیدن شکایت مردم که هم مسیر دادخواهی بود و هم وسیله‌ای برای گسترش نفوذ مرکز. پژوهش، مناسبات سه گروه را دنبال می‌کند: مردم شاکی، صاحب‌منصبان مورد شکایت و پادشاهان یا مأموران رسیدگی‌کننده. نویسنده برای شناخت این مناسبات از وقایع‌نگاری‌ها، سفرنامه‌ها، نوشته‌های مربوط به اداره‌ی حکومت، اسناد و کتیبه‌ها بهره گرفته است. هریک از این منابع، وجهی از موضوع را روشن می‌کنند؛ گزارش‌های محلی از مناسبات دور از پایتخت خبر می‌دهند و احکام حکومتی نشانه‌هایی از سیاست دستگاه قدرت در برابر دادخواهان دارند. خواننده از خلال این بررسی با پرسش‌هایی درباره‌ی حدود اختیار حاکمان، امکان اعتراض مردم و رابطه‌ی عدالت‌گستری با حفظ قدرت روبه‌رو می‌شود.
کتاب این مردم دادخواه پنج فصل دارد. فصل نخست، پیشینه‌ی نهاد مظالم در جهان اسلام و حکومت‌های ایرانی را بررسی می‌کند. بحث درباره‌ی ماهیت سیاسی، اداری، قضایی، دینی یا عرفی این نهاد نیز در همین فصل آمده است. فصل دوم با عنوان کارگزاران حکومتی؛ متشاکیان ایران عصر صفوی، گروه‌های مورد شکایت را معرفی می‌کند؛ از مقامات درباری و حاکمان ایالات تا مالکان و صاحبان امتیاز. فصل سوم به دادخواهان اختصاص دارد و شیوه‌هایی مانند شکایت مکتوب، اعتراض دسته‌جمعی، پیگیری مستمر و هم‌بستگی صنفی را بررسی کرده است. زنان، نظامیان، ایلات، اقلیت‌های دینی و اتباع بیگانه نیز در میان گروه‌های بررسی‌شده قرار دارند. فصل چهارم، چگونگی رسیدگی به شکایت‌ها و موانع این فرایند را در مراحل مختلف حکومت صفوی دنبال می‌کند. فصل پنجم، کارکردهای نظام تظلمات و سوءاستفاده‌ی برخی اصحاب قدرت از دادخواهی‌ها را موضوع بحث قرار داده است. این ترتیب، مسئله‌ی عدالت را هم از سمت مردم و هم از سمت دستگاه حکومت قابل‌بررسی می‌کند.

خلاصه کتاب این مردم دادخواه

پرسش محوری کتاب این مردم دادخواه این است که رسیدگی به شکایت مردم چگونه به بخشی از سازوکار حکومت‌داری صفویان تبدیل شد. مردم برای مقابله با اجحاف کارگزاران، درخواست‌ها و اعتراض‌های خود را به مقام‌های بالاتر می‌رساندند. حکومت نیز از این مسیر می‌توانست از رفتار مأمورانش آگاه شود، نفوذ خود را در ایالات گسترش دهد و پادشاه را در جایگاه پشتیبان ستمدیدگان نشان دهد. نویسنده این رابطه را یک‌طرفه نمی‌بیند؛ دادخواهان نیز شیوه‌های مختلفی برای رساندن صدای خود و پیگیری مطالباتشان داشتند. شکایت‌کردن البته بدون خطر نبود و رسیدگی نیز با موانع و ملاحظات سیاسی روبه‌رو می‌شد. ایده‌ی اصلی پژوهش، پیوند میان احقاق حق و حفظ اقتدار است؛ پیوندی که می‌توانست زمینه‌ی پاسخ‌گویی کارگزاران را فراهم کند یا دستاویز رقابت و سوءاستفاده‌ی صاحبان قدرت شود.

چرا باید کتاب این مردم دادخواه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب این مردم دادخواه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب، دادخواهی را در پیوند با مناسبات قدرت و اداره‌ی حکومت بررسی می‌کند.
• خواننده با شیوه‌های اعتراض، پیگیری شکایت و هم‌بستگی دادخواهان آشنا می‌شود.
• پژوهش، تفاوت میان عدالت‌گستری و بهره‌برداری سیاسی از شکایت‌ها را روشن می‌کند.
• بررسی منابع گوناگون، شناختی از زندگی گروه‌های غیرنخبه فراهم می‌آورد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب این مردم دادخواه به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ اجتماعی و اداری ایران صفوی.
• دانشجویان تاریخ که مناسبات مردم و حکومت را مطالعه می‌کنند.
• پژوهشگران تاریخ حقوق که به نهاد مظالم توجه دارند.
• خوانندگان علاقه‌مند به پیشینه‌ی اعتراض و دادخواهی مردم.