کتاب فقه و نجوم

کتاب فقه و نجوم نوشته محمدرضا غفوریان، پیوند محاسبات آسمانی با تشخیص زمان و جهت در احکام فقهی را بررسی می‌کند. موضوع فقط دیدن هلال یا پیداکردن قبله نیست؛ تفاوت تقویم‌های شمسی و قمری، تغییر طول روز و شب و موقعیت خورشید نیز در تعیین موضوع احکام نقش دارند. نویسنده نشان می‌دهد که چرا هیچ‌یک از این دو تقویم نمی‌تواند در همه‌ی مسائل جای دیگری را بگیرد. انتشارات میراث شرق این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فقه و نجوم

کتاب فقه و نجوم از مسئله‌ای آغاز می‌شود که در پیشگفتار محمدرضا غفوریان جایگاه روشنی دارد: استنباط دقیق در شماری از مباحث فقه، به آشنایی با حساب، هندسه و نجوم وابسته است. نویسنده این وابستگی را محدود به عبادات نمی‌داند و دامنه‌ی بحث را تا محاسبه‌ی سال در امور مالی، زمان‌بندی قراردادها و تشخیص ماه‌های حرام گسترش می‌دهد. این کتاب حاصل جلسات تدریسی است که تصاویر، نقشه‌ها و نرم‌افزارهای مرتبط در توضیح مطالب آن‌ها نقش داشته‌اند. شیوه‌ی طرح مطالب نیز از توضیح پدیده‌های طبیعی و اصطلاحات آغاز می‌شود و به بررسی کاربرد فقهی آن‌ها می‌رسد. نویسنده آرای فقیهان را نقل و نقد کرده است و در میان این بررسی‌ها، به دیدگاه‌های روح‌الله خمینی توجه بیشتری دارد. مباحث مربوط به قبله، فجر در شب‌های مهتابی و سفرهای هوایی و فضایی از جمله زمینه‌های این توجه‌اند.
کتاب فقه و نجوم پنج گفتار اصلی دارد: تقویم و کاربرد آن در فقه؛ جهت‌یابی و قبله؛ اوقات نمازها؛ گرفتگی ماه و خورشید و نماز آیات؛ و مسائل مستحدثه در تحریرالوسیله. گفتار تقویم، مبانی تدوین تقویم‌های شمسی و قمری و مسئله‌ی آغاز ماه را در بر می‌گیرد. بحث رؤیت هلال، جایگاه چشم غیرمسلح و ابزارهای رصدی و نسبت محاسبه با مشاهده نیز در همین مسیر مطرح می‌شود. مباحث جهت‌یابی از مختصات جغرافیایی و مثلثات کروی کمک می‌گیرند. بخش اوقات نمازها، موضوعاتی مانند سایه‌ی شاخص، سرخی افق، نیمه‌شب و تفاوت فجر صادق و کاذب را بررسی می‌کند. وضعیت مناطق دارای شب و روز غیرمتعارف نیز بخشی از پرسش‌های این کتاب است. خواننده در این مجموعه با دو سطح مرتبط روبه‌رو می‌شود: توضیح نجومی یک پدیده و بررسی ادله‌ی فقهی مربوط به آن پدیده. اصطلاحات هندسی، محاسبات و بحث‌های استدلالی نیز بخشی از مطالعه‌اند؛ بنابراین متن صرفاً مجموعه‌ای از زمان‌ها و دستورهای آماده نیست.

خلاصه کتاب فقه و نجوم

کتاب فقه و نجوم این ایده را دنبال می‌کند که تعیین موضوع برخی احکام، بدون شناخت حرکت زمین و ماه و موقعیت خورشید دقت کافی نخواهد داشت. نویسنده ابتدا شکل‌گیری تقسیمات زمانی را توضیح می‌دهد و سپس نشان می‌دهد که تقویم قمری و شمسی، هرکدام در کدام مسائل ضرورت پیدا می‌کنند. او پیشنهاد تثبیت رمضان در فصلی معین را از نظر تقویمی و فقهی نقد کرده است؛ تفاوت فصل‌ها در دو نیم‌کره نیز بخشی از این نقد است. بحث سپس به تشخیص قبله، اوقات نماز، شرایط قطبی و گرفتگی‌های آسمانی گسترش می‌یابد. دغدغه‌ی محوری، کنار هم قراردادن شناخت پدیده‌های طبیعی و بررسی آیات و روایات است؛ به‌گونه‌ای که تفسیر نشانه‌های شرعی، از ویژگی‌های واقعی زمان و مکان جدا نماند.

چرا باید کتاب فقه و نجوم را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب فقه و نجوم را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• کاربرد متفاوت تقویم‌های شمسی و قمری را در مسائل فقهی توضیح می‌دهد.
• مبانی نجومی نشانه‌هایی مانند زوال خورشید، فجر و سرخی افق را بررسی می‌کند.
• زمینه‌ی شناخت اختلاف دیدگاه‌ها درباره‌ی رؤیت هلال و ابزارهای رصدی را فراهم می‌کند.
• پرسش‌های مربوط به عبادت در مناطق قطبی و سفرهای هوایی و فضایی را مطرح می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب فقه و نجوم به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• طلاب و پژوهشگران فقه که به شناخت نجومی موضوع احکام نیاز دارند.
• علاقه‌مندان به تقویم، رؤیت هلال و محاسبه‌ی اوقات شرعی.
• خوانندگانی که مایل‌اند مباحث هندسی و استدلال‌های فقهی را در کنار یکدیگر دنبال کنند.