کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران

کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران نوشته کمال اطهاری، بحران روستا را در پیوند با شیوه‌ی بهره‌برداری کشاورزی، تخریب محیط زیست و کاستی‌های سیاستگذاری بررسی می‌کند. مسئله‌ی اصلی این است که افزایش تولید کشاورزی لزوماً به بهبود زندگی روستاییان نمی‌انجامد و حتی می‌تواند فشار بر منابع طبیعی را بیشتر کند. نویسنده، تغییر نهادها و تنوع‌بخشیدن به اقتصاد روستا را بخشی از مسیر خروج از این وضعیت می‌داند. نشر نی این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران

کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران، مسئله‌ی توسعه را فراتر از افزایش محصول یا گسترش زمین‌های زیر کشت مطرح کرده است. کمال اطهاری، فقر روستایی، بهره‌وری پایین و فرسایش منابع طبیعی را نشانه‌های یک بحران ساختاری می‌داند. نویسنده با تکیه‌ بر پژوهش‌های تجربی ایران و مقایسه‌ی تجربه‌های جهانی، باورهایی را نقد می‌کند که بقای روستا را صرفاً به حفظ جمعیت یا افزایش اشتغال کشاورزی وابسته می‌دانند. بحث او میان رشد کشاورزی و توسعه‌ی کشاورزی تمایز می‌گذارد و سپس نشان می‌دهد که توسعه‌ی روستایی به اقتصاد متنوع‌تر و خدمات پشتیبان نیاز دارد.

متن، لحن انتقادی و استدلالی دارد و از تحلیل آمار به بررسی پیش‌فرض‌های سیاستگذاری می‌رسد. یکی از نمونه‌های این شیوه، توضیح تفاوت «آبادی خالی از سکنه» با روستای متروک است؛ تفاوتی که نادیده‌گرفتنش می‌تواند تصویری نادرست از مهاجرت و تحولات جمعیتی بسازد. کمال اطهاری همچنین میان تولید ارزش افزوده در محدوده‌ی روستایی و سهمی که واقعاً به روستاییان می‌رسد، فاصله می‌گذارد.

کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران شش فصل و یک سخن پایانی دارد. فصل نخست، به نقد برداشت‌های مسلط اختصاص یافته است. فصل دوم، تغییرات جمعیت، گونه‌های روستا، تولید، اشتغال و ساختار اقتصادی را بررسی می‌کند. فصل سوم پژوهش‌های مربوط به توسعه‌ی کشاورزی و روستایی را مرور کرده است. فصل چهارم به تحولات سرمشق‌های جهانی و تجربه‌های موفق اختصاص دارد و فصل پنجم اصول نهادسازی را بررسی می‌کند. فصل ششم و سخن پایانی، مباحث پیشین را برای ترسیم سرمشق پیشنهادی و جهت‌گیری‌های راهبردی به کار می‌گیرند.

هدف، ارائه‌ی دستورالعملی با جزئیات اجرایی برای همه‌ی مناطق نیست؛ نویسنده می‌خواهد مبنایی برای بحث عمومی، توافق کارشناسی و تقسیم کار پژوهشی فراهم کند. این صورت‌بندی، سیاست اجتماعی و تأمین اجتماعی را جدا از توسعه‌ی اقتصادی نمی‌بیند و بر پیوند پشتیبان میان این حوزه‌ها تکیه دارد.

خلاصه کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران

استدلال مرکزی کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران این است که سیاست‌های پراکنده، بدون اصلاح الگوی توسعه، نمی‌توانند چرخه‌ی فقر روستایی را بشکنند. کمک نقدی، ایجاد زیرساخت یا تزریق اعتبار، هنگامی که نظام بهره‌برداری ناکارآمد باقی مانده است، الزاماً درآمد پایدار ایجاد نمی‌کند. خردشدن زمین‌ها نیز امکان استفاده از فناوری و سازماندهی تولید را محدود می‌کند.

اطهاری در برابر تصور افزایش همزمان تولید و اشتغال کشاورزی، توضیح می‌دهد که پیشرفت فناوری می‌تواند تولید را بیشتر کند و نیاز به نیروی کار را کاهش دهد. بنابراین اقتصاد روستا باید فرصت‌هایی فراتر از کشاورزی داشته باشد. سرمشق پیشنهادی، اصلاح نظام بهره‌برداری، دسترسی به دانش و خدمات مولد، برنامه‌ریزی منظومه‌های روستایی و سیاست اجتماعی پشتیبان را به یکدیگر پیوند می‌دهد. مشارکت ذی‌نفعان و توافق درباره‌ی این چارچوب، مقدمه‌ی تدوین سیاست‌های دقیق‌تر است.

چرا باید کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تفاوت رشد تولید، توسعه‌ی کشاورزی و توسعه‌ی روستایی را روشن می‌کند.
• خطاهای تفسیر آمار جمعیت و اشتغال روستایی را نشان می‌دهد.
• نقش آموزش، خدمات تخصصی و نهادسازی را در بهره‌وری توضیح می‌دهد.
• امکان ارزیابی سیاست‌های حمایتی را از منظر پایداری اقتصادی و محیطی فراهم می‌کند.

خواندن کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان اقتصاد کشاورزی، توسعه و برنامه‌ریزی فضایی.
• پژوهشگران فقر، مهاجرت و محیط زیست روستایی.
• کارشناسان سیاستگذاری که به رابطه‌ی حمایت اجتماعی و توسعه‌ی اقتصادی توجه دارند.

بخشی از کتاب درآمدی بر سرمشق نوین توسعه کشاورزی و روستایی ایران

«نتایج آمارگیری سال ۱۳۹۰ بیانگر آن است که جمعیت مناطق روستایی کشور ۲۱/۸ میلیون نفر بوده و نسبت به سال ۱۳۸۵، که جمعیت آن ۲۲/۲ میلیون نفر بوده است، کاهش نشان می‌دهد. باید توجه داشت کاهش جمعیت روستایی عمدتاً به دلیل تبدیل برخی از روستاها به مناطق شهری جدید و پیوستن برخی دیگر به شهرهای موجود بوده است. نتایج یک پژوهش حاکی از آن است تعداد ۳۲۷ روستا که در سال ۱۳۴۵ بالغ بر ۷۸۶ هزار نفر جمعیت داشتند، در سال ۱۳۷۵ شهر شده و به جمعیت ۴/۲ میلیون نفر رسیدند (ابراهیم‌پور، ۱۳۸۴). بررسی‌های صورت‌گرفته در بازنگری طرح جامع مسکن نشان می‌دهد در دورهٔ ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰، با پیوستن (جذب) ۳۵۰ روستا به شهرهای موجود و تبدیل ۱۲۵ روستا به شهر، بیش از ۱/۱ میلیون نفر جمعیت یا ۲۷۰ هزار خانوار و ۲۴۲ هزار واحد مسکونی در بافت شهری وارد شده‌اند. در سال ۱۳۹۵، جمعیت مناطق روستایی ۲۰/۷ میلیون نفر بوده که باز هم نسبت به ۱۳۹۰، کاهش نشان می‌دهد. در مورد تعداد روستاهای جذب‌شده به شهرهای موجود در این دوره هنوز اطلاع دقیقی در دست نیست اما روشن است که در دورهٔ مذکور ۱۰۶ شهر به تعداد شهرهای ایران افزوده شده است. یعنی کاهش جمعیت مناطق روستایی در اساس نه به سبب خالی شدن روستاها از جمعیت، بلکه به دلیل پرشدن آن‌ها از جمعیت و تبدیلشان به شهر بوده است.»