کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی

کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی نوشته سیدمحمدعلی ایازی، پرسشی بنیادی در تفسیر قرآن را بررسی می‌کند: آیا معنای آیات به فهم مخاطبان عصر نزول محدود است یا واژگان قرآن ظرفیت دریافت‌های دیگری نیز دارند؟ نویسنده از امکان گسترش معنا دفاع می‌کند اما این گسترش را وابسته به شواهد متن، قرائن و بافت کلام می‌داند. بحث اصلی، مرز میان کشف معنایی مستند و تحمیل برداشت‌های شخصی بر آیات است؛ مرزی که در تفسیر مفاهیم اجتماعی و حقوقی اهمیت پیدا می‌کند. انتشارات میراث شرق این پژوهش را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی

کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی پژوهشی در مبانی تفسیر است که سیدمحمدعلی ایازی در آن، نسبت میان ظرفیت واژگان و حدود فهم مفسر را بررسی کرده است. نویسنده دو دیدگاه را مقابل یکدیگر قرار می‌دهد: دیدگاهی که فهم معتبر را به معانی شناخته‌شده برای مخاطبان نخستین وابسته می‌داند و دیدگاهی که امکان دریافت معانی فراتر از فهم آنان را می‌پذیرد.

مسئله‌ی اصلی، کنارگذاشتن معنای واژگان یا نادیده‌گرفتن شرایط نزول نیست؛ بحث بر سر این است که آیا آن شرایط، همه‌ی ظرفیت معنایی متن را مشخص می‌کنند. سیدمحمدعلی ایازی برای توضیح دیدگاه خود از مباحث منطق، اصول فقه، علوم قرآن، لغت، معناشناسی و آرایه‌های ادبی بهره گرفته است. تمایز میان اراده‌ی استعمالی و اراده‌ی جدی، نقش سیاق و ارتباط معنای مستقیم با لوازم کلام، از مفاهیم محوری این بررسی‌اند. نویسنده همچنین تجربه‌های انسانی و تغییر مناسبات اجتماعی را در آشکارشدن پرسش‌های تازه مؤثر می‌داند، بی‌آنکه هر برداشت تازه‌ای را معتبر بشمارد.

کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی مباحث را در مجموعه‌ای از بخش‌های موضوعی پیش می‌برد و در بحث مبانی، نه مبنا و در بررسی شرایط توسعه‌ی معنا، هفت معیار را مطرح می‌کند. ایازی میان چندمعنایی، توسعه‌ی معنا و تعدد مصداق فرق می‌گذارد تا هر اختلاف تفسیری، بی‌درنگ نمونه‌ای از چندمعنایی تلقی نشود. بررسی گرایش‌های کلامی، عرفانی، فلسفی، علمی و اجتماعی نیز نشان می‌دهد که مسئله‌ی گسترش معنا در چه زمینه‌هایی مطرح شده است.

بخش مخالفان، ایرادهایی همچون ناسازگاری معناشمولی با فهم عرب، اهداف بیانی و بلاغت را پیش می‌کشد. پاسخ‌ها در کنار معیارهایی چون داشتن قرینه، پرهیز از تکلف، تناسب با اهداف قرآن و احتیاط در نسبت‌دادن معنا به خداوند قرار می‌گیرند. نمونه‌ی واژه‌ی میزان نیز نشان می‌دهد که چگونه می‌توان درباره‌ی نسبت یک معنای مشترک با کاربردهای متفاوت پرسش کرد. این بررسی صرفاً دفاع از تنوع برداشت‌ها نیست؛ نویسنده می‌کوشد حدود استناد هر برداشت به متن را نیز روشن کند.

خلاصه کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی

کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی بر این ایده استوار است که فهم مخاطبان نخستین، لزوماً پایان ظرفیت معنایی آیات نیست. ایازی معتقد است واژه‌ها و جمله‌ها می‌توانند با توجه‌ به قرائن و روابط معنایی خود، دریافت‌هایی فراتر از برداشت اولیه را پشتیبانی کنند. نویسنده میان چندمعنایی و توسعه‌ی معنایی تفاوت می‌گذارد: اولی می‌تواند ناظر به معانی متعددی باشد که از آغاز امکان فهم داشته‌اند؛ دومی به آشکارشدن ظرفیت‌هایی مربوط است که در مواجهه با مسائل و شناخت‌های متفاوت برجسته می‌شوند. نمونه‌هایی از عدالت، کرامت انسان و گردش ثروت، پیوند این بحث با مسائل اجتماعی را نشان می‌دهند.

استدلال اصلی، مجوزی برای نسبت‌دادن هر معنای دلخواه به قرآن نیست. هر دریافت باید شاهدی از کلام داشته باشد، با محکمات ناسازگار نباشد و از تحمیل سلیقه به متن فاصله بگیرد.

چرا باید کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تفاوت چندمعنایی، توسعه‌ی معنا و تعدد مصداق را روشن می‌کند.
• استدلال‌های موافقان و ایرادهای مخالفان گسترش معنا را در کنار هم قرار می‌دهد.
• معیارهایی برای سنجش استناد برداشت‌های تفسیری به متن معرفی می‌کند.
• نقش شناخت‌های انسانی و قرائن زبانی را در فهم مفاهیم قرآنی بررسی می‌کند.

خواندن کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب قرآن کریم و نظام چندمعنایی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• پژوهشگران علوم قرآن که به مبانی اختلاف تفسیرها توجه دارند.
• دانشجویان الهیات و معناشناسی علاقه‌مند به رابطه‌ی لفظ و معنا.
• خوانندگانی که درباره‌ی حدود اعتبار برداشت‌های اجتماعی و حقوقی از آیات پرسش دارند.