کتاب پرده پنهان معنا

کتاب پرده پنهان معنا (معنایابی ترامتنی آثار نمایشی بهرام بیضایی) نوشته‌ی شیرزاد طایفی و کورش سلمان نصر، معنای آثار نمایشی بیضایی را در پیوند با اسطوره، تاریخ، آیین و مناسبات اجتماعی بررسی می‌کند. نویسندگان نظریه‌ی ترامتنیت ژرار ژنت را به مباحث معناشناسی پیوند زده‌اند تا نشان دهند معنای یک اثر چگونه از ارتباط میان متن، منابع پیشین، تفسیرها و گونه‌ی ادبی شکل می‌گیرد. انتشارات دانشگاه تهران این کتاب را منتشر کرده است. نکته‌ی محوری پژوهش، عبور از شناسایی سرچشمه‌های یک اثر به بررسی دگرگونی معنای آن سرچشمه‌ها در متن تازه است.

درباره کتاب پرده پنهان معنا

کتاب پرده پنهان معنا پژوهشی درباره‌ی نمایشنامه‌ها و فیلم‌نامه‌های بهرام بیضایی است. شیرزاد طایفی و کورش سلمان نصر در این پژوهش، چارچوبی با عنوان «معنایابی ترامتنی» پیشنهاد می‌کنند و آن را بر پایه‌ی نظریه‌ی ترامتنیت ژرار ژنت و مباحث معناشناسی شکل می‌دهند. این چارچوب پنج مفهوم بینامتن، بیش‌متن، فرامتن، پیرامتن و سرمتن را در نسبت با دو محور هم‌نشینی و جانشینی بررسی می‌کند. نویسندگان همچنین مباحث نظری باختین، کریستوا، بارت، ژنی و ریفاتر را معرفی می‌کنند و به معناشناسی، نظریه‌ی استبداد شرقی ویتفوگل، نسبت عرفان و سیاست و گونه‌شناسی نورثروپ فرای می‌پردازند.
نویسندگان کتاب مطالب را در سه بخش اصلی با عنوان «پرده» تنظیم کرده‌اند. پرده‌ی نخست به مبانی نظری اختصاص دارد و مفاهیم و دیدگاه‌هایی را معرفی می‌کند که چارچوب پژوهش بر آن‌ها تکیه دارد. پرده‌ی دوم این چارچوب را در چهار فصل به کار می‌گیرد: فصل‌هایی درباره‌ی آثار مرتبط با اساطیر، سنت‌های عامیانه و تاریخ ایران باستان؛ دوره‌ی اسلامی و استیلای مغول؛ تاریخ معاصر و زندگی شهری؛ و اثری فراتر از تاریخ. آثاری مانند کارنامه بندار بیدخش، مرگ یزدگرد، روز واقعه، دیوان بلخ، ندبه، چهار صندوق، سگ کشی و در حضور باد در این بخش بررسی می‌شوند. نویسندگان برای دسته‌بندی آثار، از مفهوم «تاریخمندی فلسفی» استفاده می‌کنند و پرده‌ی سوم را به نتیجه‌گیری اختصاص می‌دهند. این پژوهش با بررسی رابطه‌ی میان مفاهیم نظری و ساختار آثار نمایشی، روشی برای مطالعه‌ی ترامتنی آثار بیضایی پیش می‌گذارد. اصطلاحات تخصصی کتاب، آشنایی اولیه با نقد ادبی و نظریه‌های معناشناسی را برای خواندن دقیق‌تر آن سودمند می‌کند.

خلاصه کتاب پرده پنهان معنا

نویسندگان کتاب پرده پنهان معنا معتقدند شناخت معنای آثار بیضایی به بررسی هم‌زمان روابط متنی و زمینه‌های تفسیری نیاز دارد. منابع اسطوره‌ای به‌تنهایی معنای نمایش را تعیین نمی‌کنند؛ جایگاه این منابع در اثر تازه، عنوان، گونه‌ی ادبی و برداشت اجتماعی نیز در تولید معنا سهم دارند. تحلیل آرش نمونه‌ای از این شیوه است: نویسندگان روایت‌های پیشین را کنار بازآفرینی بیضایی قرار می‌دهند و پیوند آب، باروری، خشکسالی و قدرت را دنبال می‌کنند. مقایسه‌ی این اثر با آرش کمانگیر سیاوش کسرایی نیز نشان می‌دهد که یک سرچشمه‌ی مشترک می‌تواند به تفسیرهای متفاوتی برسد. دغدغه‌ی اصلی پژوهش، یافتن الگوهای معنایی مشترک میان آثار است؛ الگوهایی که ضمن حفظ تفاوت هر اثر، امکان بررسی نسبت آن اثر با دیگر نوشته‌های بیضایی را فراهم می‌کنند.

چرا باید کتاب پرده پنهان معنا را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب پرده پنهان معنا را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت پنج نوع رابطه‌ی ترامتنی و نقش آن‌ها را در معنایابی توضیح می‌دهد.
• این پژوهش کاربرد مفاهیم معناشناسی را در بررسی متن نمایشی نشان می‌دهد.
• خوانندگان با نقش عنوان و گونه‌ی ادبی در جهت‌دادن به تفسیر آشنا می‌شوند.
• بررسی آثار متعدد امکان دنبال‌کردن ارتباط معنایی میان نوشته‌های بیضایی را فراهم می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• این کتاب برای پژوهشگران ادبیات نمایشی که به تحلیل نمایشنامه‌ها و فیلم‌نامه‌های بهرام بیضایی علاقه دارند، مناسب است.
• خواندن این کتاب به دانشجویان نقد ادبی که می‌خواهند کاربرد نظریه‌ی ترامتنیت را در تحلیل متن بررسی کنند، پیشنهاد می‌شود.
• این کتاب به خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که با مباحث نظری آشنایی دارند و به پیوند اسطوره، تاریخ و مناسبات قدرت در نمایش علاقه‌مندند.