کتاب دیرینه شناسی گیاهی

کتاب دیرینه شناسی گیاهی (از نهان‌زادان آوندی تا بازدانگان) نوشته فاطمه واعظ جوادی، تاریخ گیاهان را از روی سنگواره‌ها دنبال می‌کند و از چگونگی تشکیل سنگواره‌ها به بررسی نهان‌زادان آوندی و گروه‌های بازدانگان می‌رسد. برگ، ساقه یا هاگدانی که جدا از گیاه اصلی حفظ شده است، می‌تواند سرنخی برای بازسازی شکل گیاه و محیط زندگی‌اش باشد و نویسنده از همین شواهد برای توضیح شناخت، رده‌بندی و تکامل گروه‌های گیاهی بهره گرفته است. انتشارات دانشگاه تهران این راهنما را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دیرینه شناسی گیاهی

کتاب دیرینه شناسی گیاهی نوشته‌ی فاطمه واعظ جوادی، مطالعه‌ی گیاهان گذشته را در پیوند میان گیاه‌شناسی و زمین‌شناسی مطرح کرده است. پرسش اصلی فقط تشخیص نام یک گیاه سنگواره‌شده نیست؛ پژوهشگر باید شکل گیاه، شیوه‌ی تولیدمثل، خویشاوندی و شرایط زیست آن را نیز بررسی کند. نویسنده توضیح می‌دهد که بقایای گیاهان اغلب به‌ صورت اندام‌های جداگانه حفظ می‌شوند. بازسازی گیاه کامل، بنابراین، به کنار هم قراردادن شواهدی نیاز دارد که ممکن است هر یک بخشی متفاوت از گیاه را نشان دهند.

این کتاب در ۱۰ فصل تنظیم شده است. فصل نخست، تعریف رشته، اهداف پژوهش، فرایندهای حفظ سنگواره و ورود گیاهان به خشکی را شرح می‌دهد. مباحث شناسایی نیز از شکل عمومی برگ، کناره، نوک و قاعده‌ی برگ تا آرایش برگ‌ها، رگبرگ‌بندی و انواع استوانه‌ی مرکزی گسترده‌اند. فاطمه واعظ جوادی میان ویژگی‌های قابل‌مشاهده با چشم یا ذره‌بین و مشخصات کوچک‌مقیاس، مانند کوتیکول، گرده و ساختمان چوب، تمایز گذاشته است.

کتاب دیرینه شناسی گیاهی در فصل‌های بعد، شاخه‌های پسیلوفیت، لایکوفیت، اسفنوفیت، فیلیکوفیت، پتریدوسپرموفیت، گنتوفیت، سیکادوفیت، گینکگوفیت و کونی‌فروفیت را بررسی می‌کند. مباحث هر گروه شامل رده‌بندی و معرفی مرتبه‌های مختلف گیاهی است و جنس‌های شاخص سنگواره‌ای نیز در بستر زمان زمین‌شناسی معرفی می‌شوند. تاریخچه‌ی کشف گیاهان آوندی اولیه، چرخه‌ی تولیدمثل سرخس‌ها و فرضیه‌های تبارزایی گنتوفیت‌ها از موضوعات این فصل‌ها هستند. تصاویر سنگواره‌ها، ترسیم اندام‌ها و بازسازی شکل کامل گیاهان، امکان مقایسه‌ی ویژگی‌های توصیف‌شده را فراهم می‌کنند. نمونه‌هایی از رسوبات البرز و دیگر نواحی ایران نیز در میان شکل‌ها آمده‌اند.

واعظ جوادی همچنین کاربرد شواهد گیاهی در بازسازی آب‌وهوا، تشخیص محیط‌های رسوبی و تطابق رسوبات قاره‌ای را توضیح داده است. بحث حفظ‌شدگی نشان می‌دهد که فشرده‌شدن، تشکیل قالب یا باقی‌ماندن بقایا در صمغ، اطلاعات یکسانی به پژوهشگر نمی‌دهند. بعضی نمونه‌ها جزئیات سطحی را نگه می‌دارند و برخی امکان بررسی بافت‌ها را فراهم می‌کنند. مجموعه‌ی این مباحث، مطالعه‌ی سنگواره را از مشاهده‌ی ظاهری فراتر می‌برد و به پرسش‌هایی درباره‌ی تاریخ حیات گیاهی پیوند می‌زند.

خلاصه کتاب دیرینه شناسی گیاهی

کتاب دیرینه شناسی گیاهی، شناخت گذشته‌ی گیاهان را بر بررسی بقایایی بنا می‌کند که در رسوبات حفظ شده‌اند. تفاوت فلوراهای دوره‌های زمین‌شناسی، شواهدی برای مطالعه‌ی پیدایش، تنوع‌یابی و انقراض گروه‌های گیاهی فراهم می‌آورد. پژوهشگر ابتدا باید نوع حفظ‌شدگی و ویژگی‌های اندام‌های باقی‌مانده را تشخیص دهد؛ سپس می‌تواند درباره‌ی شکل گیاه، روابط خویشاوندی و محیط زیست آن پرسش کند.

نویسنده مسیر ورود گیاهان به خشکی را نیز از منظر سازگاری‌های رویشی و تولیدمثلی شرح می‌دهد. استقرار در بستر، پراکنش هاگ‌ها و محافظت در برابر خشکی، بخشی از این مسائل هستند. فصل‌های مربوط به گروه‌های گیاهی، این مبانی را به معرفی شاخه‌ها و جنس‌های سنگواره‌ای پیوند می‌دهند. ایده‌ی محوری کتاب، استفاده از جزئیات قابل‌مشاهده برای بازسازی تاریخ گیاهان است؛ تاریخی که مطالعه‌ی آن به شناخت فرایندهای زیستی و شرایط زمین‌شناختی نیاز دارد.

چرا باید کتاب دیرینه شناسی گیاهی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب دیرینه شناسی گیاهی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• معیارهای تشخیص سنگواره‌های گیاهی را از شکل برگ تا ویژگی‌های میکروسکوپی معرفی می‌کند.
• تصاویر و بازسازی‌ها، مقایسه‌ی اندام‌ها و گروه‌های گیاهی را ممکن می‌کنند.
• رابطه‌ی نوع حفظ‌شدگی با اطلاعات باقی‌مانده از گیاه را توضیح می‌دهد.
• کاربرد بقایای گیاهی در شناخت آب‌وهوای دیرینه و تطابق رسوبات قاره‌ای را روشن می‌کند.

خواندن کتاب دیرینه شناسی گیاهی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب دیرینه شناسی گیاهی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان زمین‌شناسی و گیاه‌شناسی که مبانی شناسایی سنگواره‌های گیاهی را مطالعه می‌کنند.
• پژوهشگرانی که به رده‌بندی و تبارزایی گیاهان سنگواره‌ای علاقه دارند.
• علاقه‌مندان به تاریخ گیاهان و بازسازی محیط‌های زیستی گذشته که مطالعه‌ی مباحث تخصصی را دنبال می‌کنند.