کتاب علم، کاوشی در محتوا

کتاب علم، کاوشی در محتوا نوشته‌ی استیو وولگار پرسشی آشنا را از زاویه‌ای چالش‌برانگیز بررسی می‌کند: چه چیزی علم را از دیگر فعالیت‌های انسانی متمایز می‌سازد؟ نویسنده به‌جای محدودکردن بحث به تأثیر جامعه بر دانشمندان، سراغ چگونگی شکل‌گیری و اعتبار‌یافتن معرفت علمی می‌رود. این کتاب را محمدرضا اسمخانی ترجمه کرده و نشر نی منتشر کرده است. بحث اصلی، رابطه‌ی میان واقعیت، مشاهده و گزارش علمی است؛ رابطه‌ای که وولگار بدیهی‌بودن آن را زیر سؤال می‌برد و پیامدهای این پرسش را برای علوم اجتماعی دنبال می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب علم، کاوشی در محتوا

کتاب علم، کاوشی در محتوا نوشته‌ی استیو وولگار، مقدمه‌ای انتقادی بر مطالعات اجتماعی علم است. نویسنده علم را صرفاً مجموعه‌ای از نظریه‌ها یا نهادی متشکل از آزمایشگاه‌ها و دانشگاه‌ها نمی‌بیند. مسئله‌ی او فعالیت‌هایی است که به مشاهده‌ها، شواهد و گزاره‌ها اعتبار علمی می‌بخشند. وولگار تفاوت میان بررسی محیط اجتماعی پژوهش و بررسی محتوای معرفت علمی را برجسته می‌کند. بررسی محیط اجتماعی می‌تواند روابط دانشمندان، حمایت مالی یا نظام پاداش را توضیح دهد، اما همچنان حقیقت علمی را بیرون از قلمرو تحلیل نگه دارد. نویسنده همین محدودیت را موضوع نقد قرار می‌دهد. بحث او میان فلسفه، تاریخ، جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی حرکت می‌کند و اختلاف این حوزه‌ها درباره‌ی ماهیت علم را بررسی می‌کند. متن، موضع استدلالی مشخصی دارد و صرفاً فهرستی از دیدگاه‌های رقیب نیست. وولگار حتی منتقدان علم را از پرسش‌های خود کنار نمی‌گذارد: تحلیل‌گر چگونه می‌تواند ادعاهای دانشمندان را وابسته به شرایط بداند، اما گزارش خودش را از همان وابستگی‌ها معاف کند؟
کتاب علم، کاوشی در محتوا هفت فصل دارد. فصل نخست، علم چیست؟، پاسخ‌های فلسفی و تاریخی به مسئله‌ی تمایز علم از غیرعلم را بررسی می‌کند. فصل دوم، بازنمایی و هراس‌های روش‌شناختی، به رابطه‌ی میان موضوع پژوهش و گزارش پژوهشگر می‌پردازد. فصل سوم، بازکردن جعبه‌ی سیاه: منطق، عقلانیت و قواعد، زمینه‌ی بررسی جامعه‌شناختی محتوای دانش را فراهم می‌کند و جایگاه برنامه‌ی قوی در جامعه‌شناسی معرفت علمی را می‌سنجد. فصل‌های بعد به کشف و برساخت امور واقع، گفتمان علمی، مناسبات میان بازنمایی‌کنندگان و موضوع‌هایشان و امکان نقد این مناسبات می‌پردازند. فصل پایانی نیز پیامدهای بحث را به مسئله‌ی آغازین تمایز علم بازمی‌گرداند. مفاهیمی مانند ذات‌گرایی، نام‌گرایی، وارونگی، بازخورد و بازتابی‌بودن ابزارهای اصلی این بررسی‌اند. نویسنده تفاوت این مفاهیم را در جریان استدلال توضیح می‌دهد. مطالعه‌ی متن مستلزم همراه‌شدن با پرسش‌های معرفت‌شناختی و تأمل درباره‌ی پیش‌فرض‌های تحقیق است. یادداشت‌های پایان فصل‌ها و پیشنهادهایی برای مطالعه‌ی بیشتر نیز مسیر پیگیری منابع اصلی را نشان می‌دهند. اهمیت بحث برای علوم اجتماعی در همین نقطه روشن می‌شود: رشته‌هایی که الگوی پژوهش خود را از علم می‌گیرند، باید درباره‌ی معنای این الگو و حدود اعتبارش نیز پرسش کنند.

خلاصه کتاب علم، کاوشی در محتوا

وولگار در کتاب علم، کاوشی در محتوا استدلال می‌کند که اختلاف بر سر تعریف علم را نباید صرفاً نشانه‌ی دشواری پیداکردن تعریف درست دانست. این اختلاف می‌تواند نشان دهد که عنوان علمی در جریان فعالیت‌ها و داوری‌های اجتماعی به ادعاها نسبت داده می‌شود. نویسنده سپس فرض جدایی واقعیت از بازنمایی را بررسی می‌کند: گزارش‌ها، نشانه‌ها و توضیح‌ها چگونه موضوعی را معرفی می‌کنند که ظاهراً مستقل از همان گزارش‌هاست؟ دو مفهوم وارونگی و بازخورد مسیر بحث را پیش می‌برند. وارونگی، تقدم بدیهی موضوع بر بازنمایی را به پرسش می‌کشد. بازخورد، وابستگی تحلیل علم به پیش‌فرض‌های علمی را آشکار می‌سازد. حرف اصلی این کتاب، افزودن چند عامل اجتماعی به تصویری ثابت از علم نیست. وولگار خواهان بررسی خود آن تصویر است؛ بررسی‌ای که اعتبار روش، قواعد استدلال و موقعیت پژوهشگر را نیز در بر می‌گیرد و نقد را به کار خود منتقد بازمی‌گرداند.

چرا باید کتاب علم، کاوشی در محتوا را بخوانیم؟

• این کتاب تفاوت بررسی نهادهای علمی با تحلیل محتوای معرفت علمی را روشن می‌کند.
• بحث درباره‌ی معیار تمایز، زمینه‌ی مقایسه‌ی تحقیق‌پذیری، ابطال‌گرایی و برنامه‌های پژوهشی را فراهم می‌سازد.
• نمونه‌های مربوط به بازنمایی نشان می‌دهند که تفسیر شواهد چگونه به موقعیت و پیش‌فرض‌ها وابسته است.
• نقد بازتابی مسئله‌ی اعتبار گزارش خود پژوهشگر را مطرح می‌کند؛ موضوعی مهم برای سنجیدن ادعاهای علوم اجتماعی و حدود تحلیل‌های انتقادی.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• این کتاب برای دانشجویان جامعه‌شناسی و فلسفه‌ی علم که به مبانی اعتبار معرفت علاقه دارند، مناسب است.
• این کتاب به پژوهشگران علوم اجتماعی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند پیش‌فرض‌های روش تحقیق خود را بررسی کنند.
• خواندن این کتاب برای علاقه‌مندان به مطالعات علم و فناوری که بحث‌های مفهومی درباره‌ی مشاهده، واقعیت و بازنمایی را دنبال می‌کنند، مناسب است.

بخشی از کتاب علم، کاوشی در محتوا

«فراگیری ایده‌های ناظر به علم، و تأثیر آن‌ها عملاً بر همۀ جنبه‌های موجودیت مدرن، برای هر پروژه‌ای که بکوشد پدیدۀ علم را مطالعه کند دو نتیجۀ اصلی در بر دارد. اول این‌که، مطالعات اجتماعی علم (SSS) دلالت راهبردی خاصی دارد، از این جهت که می‌کوشد علم و تکنولوژی را در شماری سطوح متفاوت توضیح دهد [۱]. این مطالعات هم به نهاد و هم به پرکتیس علم نظر دارند؛ نه‌تنها به روابط اجتماعی بین مشارکت‌کنندگان، شبکه‌های ارتباطی، نظام پاداش، تأثیر حامیان و پشتیبان‌ها، بلکه همچنین به آن‌چه درواقع روزانه در علم روی می‌دهد یا در جریان است توجه دارند. دانشمندان وقتی در آزمایشگاه هستند چه می‌کنند؟ این مطالعات نه‌فقط با آرایش و سازمانمندی اجتماعی علم به‌عنوان نهادی اجتماعی سروکار دارند، بلکه دلمشغول علم به‌عنوان پدیده‌ای فرهنگی نیز هستند. به عبارت دیگر، مطالعات اجتماعی علم در جست‌وجوی فهمی از یک «نظام باور» است که بسی به ورای سازمانمندی اجتماعی صوری علم می‌رود و آن سوی دیوارهای آزمایشگاه گام می‌گذارد. چه چیزی اعتماد فوق‌العاده به علم، و پشتیبانی گسترده از آن، به‌عنوان ابزار تولید معرفت معتبر و پُربها را توضیح می‌دهد؟ اگر فیزیک‌دانِ حاضر در کُرسی آزمایشگاهی‌اش تنها نوک قلۀ یک کوه یخی باشد، یعنی نمود ملموسی از یک نظام باور فراگیر، SSS باید مهیا باشد به چیزی فراسوی مصاحبه‌کننده‌پاسخ‌دهنده نظر بدوزد تا به پاره‌ای از مبانی و مبادی خود این نظام باور بپردازد.»