کتاب درسنامه تفسیر فلسفی و کلامی قرآن

کتاب درسنامه تفسیر فلسفی و کلامی قرآن نوشته زهرا اخوان صراف، نسبت آیات قرآن را با پرسش‌های فلسفی و اعتقادی بررسی می‌کند. مسئله‌ی محوری این کتاب، تفاوت میان معنای آیات و برداشت‌هایی است که مکتب‌های فلسفی و کلامی از قرآن ارائه می‌کنند. نویسنده در ۱۴ درس، از شیوه‌های استدلال قرآنی به موضوعاتی مانند علیت، مراتب وجود، خداشناسی، عدل الهی، نبوت و معاد می‌رسد. انتشارات میراث شرق این کتاب را منتشر کرده است. بحث‌ها بر این نکته استوارند که هدف هدایتی قرآن را نباید با هدف دانش‌های عقلی یکسان دانست. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب درسنامه تفسیر فلسفی و کلامی قرآن

کتاب درسنامه تفسیر فلسفی و کلامی قرآن، مطالعه‌ی تحلیلی آیات مرتبط با مبانی اعتقادی و مسائل فلسفی را موضوع خود قرار داده است. زهرا اخوان صراف میان سه فعالیت تفاوت می‌گذارد: شناخت روش تفسیرهای فلسفی و کلامی، شرح کتاب‌های تفسیری و تحلیل آیات ناظر به مسائل این دو دانش. موضوع درس‌نامه، فعالیت سوم است. نویسنده ابتدا توضیح می‌دهد که قرآن، مطالب خود را مانند یک متن تخصصی فلسفه یا کلام عرضه نمی‌کند. هدف هدایتی قرآن، چگونگی بیان معارف و استدلال‌هایش را شکل می‌دهد. این تمایز، زمینه‌ی طرح یک پرسش مهم است: مفسر تا چه اندازه معنای آیات را توضیح می‌دهد و تا چه اندازه دیدگاه مکتب خود را وارد تفسیر می‌کند؟ بحث درباره‌ی تأثیر پیش‌فرض‌های مفسران، امکان سنجیدن ادعاهای منتسب به قرآن را فراهم می‌کند. نویسنده همچنین میان معارف قرآن و دانش‌هایی که پیرامون قرآن شکل گرفته‌اند فرق می‌گذارد؛ تفاوتی که در ارزیابی برداشت‌های فلسفی و اعتقادی نقش دارد.
کتاب درسنامه تفسیر فلسفی و کلامی قرآن در ۱۴ درس تنظیم شده است. درس‌های آغازین با عنوان‌های قرآن و فلسفه، قرآن و کلام و استدلال‌های قرآنی، مقدمات ورود به بحث را فراهم می‌کنند. بخش فلسفی، علیت، مراتب وجود و حدوث و قدم عالم را بررسی می‌کند. مباحث کلامی نیز به براهین خداشناسی، عدل الهی، مسئله‌ی شرور، نبوت و معاد اختصاص دارند. درس‌ها با تعیین اهداف آغاز می‌شوند و نمونه‌های ارائه‌شده از درس‌ها، خلاصه و پرسش‌های پایانی دارند. نویسنده در بررسی استدلال‌ها، شش صورت از جمله قیاس استثنایی، قیاس مضمر، برهان خلف و سبر و تقسیم را توضیح داده است. بحث علیت نیز از تعریف اصطلاحات آغاز می‌شود و به نسبت تأثیر علت‌های طبیعی با توحید افعالی می‌رسد. مباحث امامت در چارچوب اعتقادی شیعه توضیح داده شده‌اند. خواننده در این مسیر، هم با اصطلاحات آشنا می‌شود و هم نمونه‌هایی از صورت‌بندی عقلی آیات را دنبال می‌کند. تمرکز بیشتر بر رابطه‌ی قرآن و کلام، انتخابی است که نویسنده به‌دلیل نزدیکی و حساسیت این رابطه توضیح داده است. هدف، صرفاً گردآوری آیات مرتبط نیست؛ سنجش نسبت آموزه‌های اعتقادی با متن قرآن نیز جایگاه مشخصی در بحث دارد.

خلاصه کتاب درسنامه تفسیر فلسفی و کلامی قرآن

کتاب درسنامه تفسیر فلسفی و کلامی قرآن از این ایده آغاز می‌کند که اشتراک موضوعی قرآن با فلسفه و کلام، به معنای یکسان‌بودن روش و مقصود آن‌ها نیست. قرآن انسان را به اندیشیدن دعوت می‌کند اما غایت این دعوت، هدایت و پیوند معرفت با اخلاق و رفتار است. نویسنده سپس نشان می‌دهد که استدلال‌های قرآنی را می‌توان در قالب‌های شناخته‌شده‌ی منطقی تحلیل کرد، بدون آنکه شیوه‌ی اقناع قرآن را به این قالب‌ها محدود دانست. بحث‌های بعدی، این مبنا را در مسائل هستی‌شناختی و اعتقادی دنبال می‌کنند. برای نمونه، مسئله‌ی علیت با این سؤال پیش می‌رود که پذیرش تأثیر پدیده‌ها چگونه با وابستگی همه‌ی موجودات به خدا سازگار است. دغدغه‌ی مشترک درس‌ها، تشخیص مرز میان دلالت آیات، استنباط عقلی و نظریه‌هایی است که فیلسوفان و متکلمان به قرآن نسبت می‌دهند.

چرا باید کتاب درسنامه تفسیر فلسفی و کلامی قرآن را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب درسنامه تفسیر فلسفی و کلامی قرآن را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز میان معنای آیات و برداشت‌های مکتبی را موضوع بررسی قرار می‌دهد.
• صورت‌های مختلف استدلال را همراه نمونه‌های قرآنی توضیح می‌دهد.
• نسبت علیت و توحید افعالی را به‌عنوان یک مسئله‌ی مشخص بررسی می‌کند.
• اهداف و پرسش‌های درس‌ها، زمینه‌ی مرور و ارزیابی آموخته‌ها را فراهم می‌کنند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب درسنامه تفسیر فلسفی و کلامی قرآن به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان الهیات و قرآن‌پژوهی که مباحث تفسیر عقلی را دنبال می‌کنند.
• علاقه‌مندان فلسفه‌ی اسلامی و مبانی اعتقادی شیعه.
• خوانندگانی که درباره‌ی تأثیر پیش‌فرض‌های مفسران بر فهم آیات پرسش دارند.