کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی

کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی نوشته سیدجواد میری، اثری است که به‌ جای تکرار داوری‌های رایج درباره‌ی شریعتی، می‌کوشد گفتمان او را از منظر امکان نظریه‌پردازی اجتماعی بازخوانی کند. نویسنده در این مسیر به موضوعاتی مانند دین، استعمار، امت و امامت، نسبت شریعتی با جامعه‌شناسی کلاسیک و خوانش پسااستعماری از اندیشه‌ی او پرداخته است. این پژوهش را نشر نقد فرهنگ منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی

کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی نوشته‌ی سیدجواد میری تلاشی است برای بازسازی شریعتی در مقام یک متفکر دانشگاهی و نه‌صرفاً چهره‌ای که معمولاً در میدان ستایش یا انکار قرار می‌گیرد. محور اصلی اثر این است که آیا می‌توان از دل گفتمان شریعتی، مفاهیمی استخراج کرد که هم در بستر ایران معنا داشته باشند و هم در سطحی گسترده‌تر وارد گفت‌وگوهای نظری شوند. نویسنده از همین نقطه، شریعتی را در نسبت با نظریه‌ی اجتماعی، جامعه‌شناسی دین، فلسفه‌ی سیاسی و مسئله‌ی استعمار می‌سنجد و می‌کوشد ظرفیت‌ها و محدودیت‌های این دستگاه فکری را همزمان نشان دهد.

این کتاب در چند مسیر مشخص پیش می‌رود. بخشی از اثر به رسالت ادیان در نگاه شریعتی اختصاص دارد و مفاهیمی مانند خودآگاهی انسانی، اخلاق و نجات را به‌ عنوان اصول مشترک ادیان بررسی می‌کند. بخشی دیگر به نقد شریعتی بر جامعه‌شناسی دین دورکیم می‌پردازد و تمایز میان احساس دینی و احساس اجتماعی را برجسته می‌سازد. در فصل‌های دیگر، سیدجواد میری به سراغ نظریه‌ی استعمار و مفهوم استحمار می‌رود، نسبت شریعتی با سنت پسااستعماری و فرانتس فانون را بازخوانی می‌کند و سپس به ارزیابی انتقادی بحث امت و امامت می‌رسد. در پایان نیز مواجهه‌ی سید جواد طباطبایی با شریعتی و سنت روشنفکری دینی بررسی می‌شود.

کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی از دل همین بحث‌ها تصویری چندوجهی از شریعتی می‌سازد؛ تصویری که در آن هم امکان‌های فکری او دیده می‌شود و هم گره‌های مفهومی و دوگانه‌سازی‌های مسئله‌سازش. فضای اثر بیشتر تحلیلی و جدلی است و نویسنده پیوسته میان بازخوانی، نقد و مقایسه رفت‌وآمد می‌کند.

خلاصه کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی

کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی می‌کوشد نشان دهد که اندیشه‌ی شریعتی را می‌توان از زاویه‌ی نظریه‌ی اجتماعی دوباره صورت‌بندی کرد. سیدجواد میری در این مسیر، نخست به خوانش شریعتی از دین و رسالت ادیان می‌پردازد و مفاهیمی مانند بازگشت به خویشتن، خودآگاهی انسانی، اخلاق و نجات را توضیح می‌دهد.

سپس بحث به نسبت شریعتی با جامعه‌شناسی کلاسیک می‌رسد و نقد او بر دورکیم در مورد احساس دینی و روح اجتماعی بررسی می‌شود. در ادامه، نویسنده ظرفیت‌های گفتمان شریعتی را در فهم استعمار، استحمار و خوانش پسااستعماری می‌سنجد و نسبت او با فانون را پیش می‌کشد. بخش پایانی نیز به امت و امامت و همچنین مقایسه‌ی شریعتی با طباطبایی اختصاص دارد.

چرا باید کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی را بخوانیم؟

دلایل خواندن این کتاب را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب شریعتی را از زاویه‌ی امکان نظریه‌ی اجتماعی بررسی می‌کند، نه از مسیر داوری‌های تکراری موافق و مخالف.
• خواننده با برداشت نویسنده از مفاهیمی مانند بازگشت به خویشتن، خودآگاهی انسانی، استحمار و نجات آشنا می‌شود.
• این اثر نسبت شریعتی با جامعه‌شناسی دین، به‌ویژه نقد او بر دورکیم، را به‌ صورت مشخص توضیح می‌دهد.
• این کتاب امکان خواندن شریعتی در پیوند با بحث‌های پسااستعماری و نام‌هایی مانند فرانتس فانون را فراهم می‌کند.
• بخش مربوط به امت و امامت، ظرفیت‌ها و مسئله‌های فلسفه‌ی سیاسی شریعتی را در کنار هم نشان می‌دهد.
• مطالعه‌ی آن برای کسانی که می‌خواهند با مناقشه‌های فکری پیرامون شریعتی دقیق‌تر روبه‌رو شوند، سودمند است.

خواندن کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که می‌خواهند شریعتی را در نسبت با نظریه‌ی اجتماعی و جامعه‌شناسی بازخوانی کنند.
• علاقه‌مندان به مباحث دین، جامعه‌شناسی دین و تفسیرهای متفاوت از رسالت ادیان.
• کسانی که درباره‌ی مفاهیم استعمار، استحمار و خوانش پسااستعماری در اندیشه‌ی ایرانی کنجکاوند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که به فلسفه‌ی سیاسی شریعتی و بحث امت و امامت توجه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند با نسبت میان شریعتی، فانون و طباطبایی آشناتر شوند.

درباره سیدجواد میری

سیدجواد میری (متولد ۱۳۵۰)، جامعه‌شناس، فیلسوف و پژوهشگر ایرانی‌سوئدی در حوزه‌ی نظریه‌ی اجتماعی، جامعه‌شناسی دین و فلسفه‌ی اسلامی است. او دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را در دانشگاه یوتبری (گوتنبرگ) سوئد سپری کرد و سپس مدرک دکترای جامعه‌شناسی را از دانشگاه بریستول انگلستان دریافت نمود. میری علاوه‌بر تدریس و پژوهش در مؤسسات علمی بین‌المللی و داخلی، بنیان‌گذار نشریه‌ی تخصصی دیدگاه اسلامی (Islamic Perspective) بوده و بخش عمده‌ی مطالعات تطبیقی خود را به تحلیل جریان‌های فکری جهان اسلام و مناسبات اندیشه‌ی شرق و غرب اختصاص داده است.

تمرکز آثار و پژوهش‌های میری بر بازخوانی انتقادی مفاهیمی چون هویت، ملیت، مدرنیته و ظرفیت‌های معرفت‌شناختی اندیشمندان مسلمان، به‌ویژه علی شریعتی و سیدجمال‌الدین اسدآبادی معطوف است. از میان تألیفات او می‌توان به کتاب‌های «بازخوانی انتقادی روایت شریعتی از هویت، ملیت، تشیع و زبان فارسی»، «اتودی نظری از تخیل جامعه‌شناختی شریعتی»، «شریعتی و هایدگر»، «بازخوانی ایده‌ی ایرانشهری»، «فلسفه‌ی دین در نگاه خیام»، «سوسیوکاوی»، «فراسوی معرفت سکولار و معرفت دینی» و «تمایز میان امر سکولار و امر عرفی» اشاره کرد.

بخشی از کتاب در جستجوی نظریه های اجتماعی در گفتمان شریعتی

«یکی از آثار بسیار مهم شریعتی در حوزه دین پژوهی، کتاب تاریخ و شناخت ادیان است که کمتر مورد توجه ‌جامعه‌شناسان و مردم‌شناسان ایرانی قرار گرفته است. و این کم‌اقبالی به این اثر، موجب گشته که در سطح جهانی نیز به تئوری‌‌های شریعتی در حوزه ‌جامعه‌شناسی دین توجه شایسته‌ای صورت نگیرد و غالباً شریعتی را در قالب معلم انقلاب خوانش کنند، در‌حالی‌که اگر از منظر آکادمیک به منظومۀ فکری شریعتی بپردازیم؛ چنین برداشتی یک نقصان عمیق است. به‌دیگر‌سخن، شریعتی یکی از کلاسیک‌های علوم انسانی محسوب می‌گردد و تحدید نمودن گفتمان شریعتی در چهارچوب خوانش‌‌های معطوف به معلم انقلاب، ابعاد و ساحات مهم فکری و آکادمیک شریعتی را به طاق نسیان می‌سپارد و بر اصحاب علوم انسانی ایران است که به انحاء گوناگون این خوانش انقلابیون را واسازی نمایند تا ساحات دیگر شریعتی قابل‌الوصول گردد. یکی از راه‌های دست‌یابی به این مهم، بازخوانی شریعتی در نسبت با گورویچ و مارکوزه است. در این دفتر، تلاشم بر این است که نگاه شریعتی به دورکیم و تمایزی را که او معتقد است دورکیم متوجه آن نشده است، مورد سنجش قرار دهم. در این پژوهش، نگاه شریعتی معیار سنجه قرار خواهد گرفت و دورکیمِ برساختۀ شریعتی، مورد توجه است؛ نه متن دورکیم یا سنت دورکیمی که در فرانسه و سپس در قالب سنت کارکردگرایی تالکوث پارسونز در آمریکا ابداع گردید. ممکن است این پرسش مطرح گردد که چرا در این اثر دورکیم از زاویه متن کلاسیک خودش مورد ارزیابی قرار نمی‌گیرد؟ این پرسش متینی است، اما پاسخ این است که در این پژوهش، دورکیم محور مطالعه نیست؛ بلکه آنچه حائز اهمیت و دغدغه اصلی است، نگاه شریعتی به مقوله دین پژوهی است. به‌عبارت‌دیگر رویکرد دورکیم فی‌نفسه مسئله این پژوهش نیست، بلکه این برساخت شریعتی از دورکیم است که نقطه آغازین بحث است.»