کتاب تاریخ سبئوس

کتاب تاریخ سبئوس (The Armenian History attributed to Sebeos) نوشته اسقف باگراتونیک سبئوس و آر. دبلیو. تامسون و ترجمه محمود فاضلی بیرجندی است که گروه انتشاراتی ققنوس در سال ۱۳۹۶ آن را منتشر کرده است. این اثر متنی تاریخی را در بر می‌گیرد که از ارمنستان تا ایران، روم و سرزمین‌های عربی را در دوره‌ای پرآشوب دنبال می‌کند و از معدود روایت‌های نزدیک به زمان فروپاشی ساسانیان و گسترش اسلام به‌ شمار می‌آید. اهمیت کتاب فقط در قدمت متن نیست، بلکه در خبرهایی است که گاه با روایت‌های شناخته‌شده تفاوت دارد و تصویری دیگر از مناسبات سیاسی و نظامی آن دوره پیش چشم می‌گذارد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ سبئوس

کتاب تاریخ سبئوس اثری است منسوب به سبئوس، اسقف باگراتونیک ارمنی، که در این ترجمه بر پایه‌ی کار آر. دبلیو. تامسون و با مقابله با نسخه‌ی رابرت پتروسیان به فارسی درآمده است. کتابْ بازه‌ای گسترده از رخدادها را از حدود سده‌ی پنجم میلادی تا روزگار خلافت معاویه در بر می‌گیرد و ارمنستان را در میانه‌ی کشاکش سه قدرت بزرگ، یعنی ایران ساسانی، روم خاوری و سپس خلافت اسلامی، نشان می‌دهد. آنچه این اثر را برجسته می‌کند نزدیکی زمانی آن به حوادثی است که روایت می‌کند؛ به همین دلیل گزارش‌هایش درباره‌ی افول ساسانیان، جنگ‌های ایران و روم و نخستین فتوحات مسلمانان حال‌وهوایی زنده و بی‌واسطه دارد.

کتاب تاریخ سبئوس فقط فهرستی از جنگ‌ها و نام فرمانروایان نیست و شبکه‌ای از روابط سیاسی، اتحادها، شورش‌ها، رقابت خاندان‌های ارمنی و جابه‌جایی موازنه‌ی قدرت را نیز پیش چشم می‌گذارد. در این میان، خسرو دوم، هراکلیوس، یزدگرد سوم، معاویه و خاندان‌های اشرافی ارمنستان هرکدام در جایگاهی مهم ظاهر می‌شوند. کتاب از یک‌ سو به درون ساختار قدرت در ارمنستان و نقش ناخارارها نزدیک می‌شود و از سوی دیگر میدان بزرگ‌تری را می‌بیند که در آن سرنوشت قفقاز، میانرودان، شام، مصر و فلات ایران به هم گره خورده است. همین گستره‌ی جغرافیایی باعث شده این اثر فقط تاریخ یک سرزمین نباشد و تصویری پیوسته از دگرگونی یک جهان سیاسی ارائه دهد.

کتاب تاریخ سبئوس در این نسخه با یادداشت مترجم، توضیح درباره‌ی نسخه‌های انگلیسی، شیوه‌ی ترجمه و مقدمه‌ی مفصل مترجمان و پژوهشگران همراه است. این بخش‌ها نشان می‌دهند که چگونه متن از ارمنی به انگلیسی و سپس به فارسی رسیده و در این مسیر چه دشواری‌هایی در نام‌ها، ضمیرها، اصطلاحات و روایت‌ها پدید آمده است. در نتیجه، این کتاب علاوه‌بر خودِ روایت تاریخی، تصویری از فرایند انتقال یک متن کهن به فارسی امروز نیز به دست می‌دهد و برای کسانی که به تاریخ ایران، ارمنستان و خاور نزدیک علاقه دارند، منبعی پرجزئیات و قابل‌تأمل است.

خلاصه کتاب تاریخ سبئوس

کتاب تاریخ سبئوس روایتی گسترده از دگرگونی‌های سیاسی و نظامی منطقه‌ای پهناور است که ارمنستان، ایران، روم و سرزمین‌های عربی را در بر می‌گیرد. متن از دوره‌ای آغاز می‌شود که ارمنستان میان دو قدرت بزرگ گرفتار است و سپس به جنگ‌های طولانی ایران و روم، بحران‌های درونی شاهنشاهی ساسانی و نقش خاندان‌های ارمنی در این کشاکش‌ها می‌رسد. در ادامه، با ورود سپاهیان مسلمان، نظم پیشین منطقه به‌تدریج فرو می‌ریزد و مناسبات قدرت شکل تازه‌ای پیدا می‌کند.

این کتاب در کنار ثبت رخدادها، تفاوت روایت‌ها، جابه‌جایی اتحادها و نگاه ارمنی به این تحولات را هم آشکار می‌سازد و از همین راه، تصویری نزدیک از یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ منطقه ارائه می‌دهد.

چرا باید کتاب تاریخ سبئوس را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تاریخ سبئوس را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب یکی از روایت‌های نزدیک به زمان فروپاشی ساسانیان و شکل‌گیری نظم تازه در منطقه را در اختیار می‌گذارد.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند روابط ایران، ارمنستان، روم و خلافت اسلامی را در یک قاب پیوسته دنبال کند.
• این اثر خبرهایی را ثبت کرده که در بعضی موارد با روایت‌های مشهور تاریخی تفاوت دارد و امکان مقایسه را فراهم می‌کند.
• کتاب به شناخت نقش خاندان‌های ارمنی و جایگاه ارمنستان در کشاکش قدرت‌های بزرگ کمک می‌کند.
• مقدمه‌ها، یادداشت‌ها و پی‌نوشت‌های همراه متن مسیر انتقال و فهم یک منبع کهن را روشن‌تر می‌کنند.
• خواندن این کتاب برای کسانی سودمند است که می‌خواهند دوره‌ی گذار از عصر ساسانی به فتوحات مسلمانان را با جزئیات بیشتری بشناسند.

خواندن کتاب تاریخ سبئوس را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب تاریخ سبئوس به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• کسانی که به تاریخ ایران ساسانی و سال‌های پایانی آن علاقه‌مندند.
• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی تاریخ ارمنستان و جایگاه آن میان ایران و روم بیشتر بدانند.
• کسانی که به منابع کهن مربوط به جنگ‌های ایران و روم علاقه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند نخستین دهه‌های گسترش اسلام را از زاویه‌ی دید یک منبع ارمنی بررسی کنند.
• پژوهشگران و دانشجویانی که به مقایسه‌ی روایت‌های تاریخی و اختلاف گزارش‌ها توجه دارند.

درباره سبئوس

سبئوس، مورخ و روحانی ارمنی سده‌ی هفتم میلادی، به‌عنوان نویسنده‌ی اثری تاریخی شناخته می‌شود که تصویری گسترده از تاریخ خاور نزدیک در فاصله‌ی سال‌های ۵۷۲ تا ۶۶۱ میلادی ارائه می‌دهد. انتساب این اثر به او به‌طور قطعی اثبات نشده است و همچنان محل بحث پژوهشگران است. با وجود این، برای پرهیز از ابهام، این متن همچنان با نام سبئوس شناخته می‌شود.

با توجه به بهره‌گیری فراوان نویسنده از مضامین کتاب مقدس و نگاه آخرالزمانی حاکم بر اثر، به نظر می‌رسد که او یکی از روحانیان مسیحی بوده است. از میان شخصیت‌های تاریخی شناخته‌شده، فردی به نام سبئوس، اسقف ناحیه‌ی باگراتونی، در میانه‌ی سده‌ی هفتم میلادی شناخته شده است.

اثر منسوب به سبئوس از مهم‌ترین منابع تاریخی برای مطالعه‌ی ارمنستان، امپراتوری بیزانس، ظهور اسلام و تحولات سیاسی و مذهبی خاور نزدیک در اواخر دوران باستان به شمار می‌رود.

درباره آر. دبلیو. تامسون

رابرت ویلیام تامسون (۱۹۳۴‌ـ‌۲۰۱۸) پژوهشگر برجسته‌ی بریتانیایی و از مهم‌ترین متخصصان مطالعات ارمنی در جهان بود. او پس از تحصیل در رشته‌ی ادبیات کلاسیک در دانشگاه کمبریج و دریافت دکتری در زمینه‌ی متون ارمنی و سریانی، به یکی از چهره‌های اثرگذار این حوزه تبدیل شد. تامسون سال‌ها در دانشگاه هاروارد و سپس دانشگاه آکسفورد به تدریس و پژوهش پرداخت و کرسی مطالعات ارمنی این دو دانشگاه را بر عهده داشت.

شهرت اصلی او به ترجمه و معرفی متون کلاسیک ارمنی، سریانی و یونانی به زبان انگلیسی بازمی‌گردد. او همچنین دو کتاب آموزشی درباره‌ی زبان ارمنی تألیف کرد که یکی از آن‌ها همچنان از معدود منابع معتبر انگلیسی‌زبان برای آموزش ارمنی کلاسیک به شمار می‌رود. تامسون به‌پاس خدمات علمی خود افتخارات متعددی دریافت کرد و در سال ۱۹۹۵ به عضویت آکادمی بریتانیا درآمد.

بخشی از کتاب تاریخ سبئوس

«سبئوس متولد سالی از سال‌های آغازین سده هفتم میلادی است و تاریخ وفات او پس از سال ۶۶۱ است. او انجام دادن کاری را بر عهده گرفت، کارستان. دنیای پهناوری که سران ارمنستان در عین غرور و با عزم جزم بر آن فرمان می‌راندند و از مختصر استقلالی نیز بهره‌مند بود، اعتبار و وجاهتش را در مدت زندگانی او یکسر از کف داد. اما هنوز چندین و چند قوه در کار می‌بود که صورت و معنای فرهنگی داشت: دلبستگی اشرافیت ارمنستان به استمرار وجود قدرت مرکزی در هر محل، رقابت‌های جاری میان جریان‌های کلیسای مسیحی خاوری، قدرت نظامی عظیم سپاهیان سه همسایه رومی و ایرانی و عرب که هر آن ممکن بود راه خود را به داخل خاک ارمنستان یا سرزمین‌های ماورای آن باز کند، اختلاف‌نظرهای سیاسی در داخل قلمروهای آن همسایگان که ظرفیت آن را داشت که به اندک‌زمانی صورت زد و خوردهای خونین بگیرد، و وارد شدن دین توحیدی جدید و خاصی به میدان که استعدادی داشت خارق عادت، در بسیج پیروان خود و کشانیدن آنان به جنگ. هم‌اکنون که متجاوز از سیزده و نیم سده از آن روزگار گذشته هنوز هم ناظران دنیای امروز در فهم این مطلب حیران‌اند که نظم و نظامی که از دوره پسین عهد باستان در جهان مستقر بود، چرا و به چه عللی در اواخر سده ششم و آغاز سده هفتم فروپاشید. در آن گیر و داری که هزار گونه تغییر و تحولات در برابر روی سبئوس واقع می‌شده وی متحمل چه مایه از سختی‌ها و مرارت‌ها می‌بود.»