کتاب تاریخ آشور

کتاب تاریخ آشور (Assyria) نوشته اکارت فرم، سرگذشت شهری تجاری بر کرانه‌ی دجله را دنبال می‌کند که به مرکز فرمانروایی بر سرزمین‌های گسترده تبدیل شد. نویسنده در کنار لشکرکشی‌ها و رقابت‌های سیاسی، تجارت، باورهای دینی، زندگی مردم و شیوه‌های اداره‌ی قلمرو را بررسی کرده است. یکی از سؤال‌های محوری این پژوهش، فاصله‌ی میان تصویر شکست‌ناپذیر شاهان آشوری و آسیب‌پذیری دستگاه قدرت آن‌هاست. منوچهر پزشک مترجم این کتاب و گروه انتشاراتی ققنوس ناشر آن است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ آشور

کتاب تاریخ آشور نوشته‌ی اکارت فرم، تاریخ سیاسی و اجتماعی آشوریان را در پیوند با اقتصاد، جغرافیا و دین معرفی می‌کند. فرم، پژوهشگر آشورشناسی، آشور را تمدنی با ویژگی‌های ثابت و تغییرناپذیر نمی‌بیند. دولت‌شهری که از تجارت قلع و پارچه ثروت می‌اندوخت، نهادهای شهری اثرگذاری داشت و فرمانروایش خود را کارگزار خدا می‌نامید، به‌تدریج به حکومتی توسعه‌طلب تبدیل شد. نویسنده این دگرگونی را در سه دوره‌ی آشور قدیم، میانه و نو دنبال کرده است.

مسئله‌ی اصلی فقط بزرگ‌شدن قلمرو نیست؛ نسبت میان ثروت، جنگ، مشروعیت دینی و سازمان حکومت نیز اهمیت دارد. بخش اول با عنوان راهی طولانی تا مجد و افتخار آغاز می‌شود و فصل شهری کوچک بر کرانه‌ی دجله، ریشه‌های جغرافیایی و تاریخی این مسیر را شرح می‌دهد. خواننده در این مسیر، به‌ جای مواجهه با فهرستی از نبردها، تغییر مناسبات قدرت را در بستر زندگی یک جامعه دنبال می‌کند.

کتاب تاریخ آشور همچنین نشان می‌دهد که شناخت گذشته چگونه از مقایسه‌ی شواهد متفاوت شکل می‌گیرد. کتیبه‌های سلطنتی، شاهان را پیروز و بی‌رقیب معرفی می‌کنند اما نامه‌ها و رویدادنامه‌ها از شکست، شورش، بیماری و بحران خبر می‌دهند. بایگانی‌های بازرگانان، خانه‌های شخصی، معابد و آثار هنری نیز هر کدام بخشی از تصویر را تکمیل می‌کنند. فرم میان تبلیغات حکومتی و اطلاعات اسناد فاصله می‌گذارد و محدودیت هر دسته از منابع را توضیح می‌دهد.

اکارت فرم در کنار پادشاهان و ملکه‌ها، به تبعیدشدگان، بردگان و دیگر فرودستان نیز توجه کرده است؛ هرچند فراوانی اسناد درباری بر سهم این گروه‌ها در تاریخ‌نگاری اثر می‌گذارد. ماجرای کشف محوطه‌ها و رمزگشایی خط میخی، وجه دیگری از این پژوهش است. این بحث، مسئله‌ی انتقال آثار به موزه‌ها و نسبت جوامع محلی با میراث باستانی را نیز پیش می‌کشد. مقایسه‌ی آشور و روم هم به شناخت شباهت‌های امپراتوری‌سازی کمک می‌کند، بدون آنکه تفاوت مسیر تاریخی این دو حکومت نادیده بماند. حاصل این مجموعه، معرفی تمدنی است که دستاوردهای اداری و فرهنگی‌اش از خشونت و نظارت سیاسی جدا نیست.

خلاصه کتاب تاریخ آشور

آشور از شهری با افق تجاری گسترده آغاز شد؛ شهری که منفعت اقتصادی را بیش از کشورگشایی دنبال می‌کرد. تحولات سیاسی، بحران‌های منطقه‌ای و تغییر سازمان حکومت، زمینه‌ی پیدایش دولتی سرزمینی و سپس امپراتوری را فراهم کردند. فرمانروایان برای حفظ قلمرو، لشکرکشی، کوچ اجباری، دستگاه دیوانی و شبکه‌ی انتقال پیام را به خدمت گرفتند. دین نیز همپای این تغییرات دگرگون شد و خدای نگهبان شهر، ویژگی‌هایی متناسب با قدرت جنگجوی حکومت یافت.

کتاب تاریخ آشور مسئله‌ی دوام هویت در دل این دگرگونی‌ها را دنبال می‌کند. اکارت فرم همچنین توضیح می‌دهد که بررسی فروپاشی، به سنجش مجموعه‌ای از عوامل نیاز دارد: فشارهای زیست‌محیطی، حمله‌ی دشمنان، ضعف رهبری و تصمیم‌های سیاسی. پیام محوری این است که شکوه ظاهری حکومت، به‌تنهایی نشانه‌ی استحکام نهادهای قدرت نیست و اسناد رسمی نیز تمام واقعیت یک جامعه را بازتاب نمی‌دهند.

چرا باید کتاب تاریخ آشور را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تاریخ آشور را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب رابطه‌ی تجارت، کشورگشایی و شکل‌گیری نهادهای امپراتوری را توضیح می‌دهد.
• مقایسه‌ی نامه‌ها و کتیبه‌ها، تفاوت واقعیت تاریخی و تبلیغات سلطنتی را آشکار می‌کند.
• بحث باورهای دینی، پیوند آیین و مشروعیت حکومت را روشن می‌سازد.
• شرح کاوش‌ها، نقش شواهد مادی در بازسازی گذشته را نشان می‌دهد.

خواندن کتاب تاریخ آشور را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب تاریخ آشور به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ بین‌النهرین و امپراتوری‌های باستان.
• خوانندگانی که درباره‌ی رابطه‌ی دین، اقتصاد و قدرت سؤال دارند.
• دانشجویانی که می‌خواهند کاربرد اسناد و یافته‌های باستان‌شناختی در تاریخ‌نگاری را بشناسند.
• مخاطبان علاقه‌مند به تاریخ اجتماعی و زندگی مردم در قلمروهای باستانی.

بخشی از کتاب تاریخ آشور

«نقطهٔ آغاز کجاست؟ همهٔ مورخان، از جمله پژوهشگران بین‌النهرین باستان، ناگزیر با این پرسش مواجه می‌شوند. پاسخ‌های روشن را می‌توان در افسانه‌ها یافت، اما افسانه‌ها واقعیت‌گریزند: درست همان‌طور که رم در سال ۷۵۳‌ق.م به دست رومولوس بنا نشده، مملکت آشور هم صدها سال پیش‌تر به دست نینوس، به گفتهٔ یونانیان، یا به دست نمرود یا آشور، به ادعای کتاب مقدس عبری، یا حتی به دست فردی به نام تودیا، نخستین فرمانروای یادشده در فهرست پادشاهان آشور، بنیان نشده است. داستان پیچیده‌تر از این‌هاست. همان‌طور که توماس مان، رمان‌نویس آلمانی، با همان ذوق ادبی‌اش در جملات آغازین رمان معروفش یوسف و برادرانش ــ حماسه‌ای دربارهٔ تاریخ خاور‌نزدیک باستان ــ بیان کرده: "چاه گذشته ژرف است. آیا نباید آن را بی‌انتها نامید؟"

ریشه‌های تمدن آشور به دوران پیشاتاریخ برمی‌گردد. بیش از ده‌هزار سال پیش، منطقه‌ای در شمال عراق، که بعدها شاهد ظهور پادشاهی آشور بود، نقش مهمی در پیدایش کشاورزی، دامداری، و دیگر فناوری‌های تمدن ایفا کرد. هیچ گواهی در دست نیست که مردمانی که این تحولات را ایجاد کردند «آشوریان» اولیه بوده باشند. اما بین سال‌های ۲۵۰۰ و ۱۷۰۰‌ق.م هویت آشوری ملموس‌تری با خصلت‌های سیاسی‌‌اجتماعی، فرهنگی، و زبان‌شناختی شروع به شکل‌گیری کرد، که تا پایان پادشاهی آشور هویت آشوریان را شکل داد. با این‌که به طرز یأس‌آوری دانسته‌های اندکی دربارهٔ پانصد سال اول این دوره وجود دارد، روشن است که در این برهه مردمانی بوده‌اند که به زبان آشوری سخن می‌گفتند، معابد آشوری می‌ساختند، و باور داشتند که پادشاه حقیقی ایشان خدای آشور است، که در شهری به همان نام پرستیده می‌شد.»