کتاب مفهوم عرفان

کتاب مفهوم عرفان نوشته‌ی علی موحدیان عطار اثری پژوهشی در حوزه‌ی عرفان و عرفان‌پژوهی است که نشر دانشگاه ادیان و مذاهب آن را منتشر کرده است. نویسنده در این کتاب به سراغ پرسش از چیستی عرفان رفته و تلاش کرده است از دل انبوه تعاریف، کاربردها و تجربه‌های عرفانی، تصویری روشن‌تر و منسجم‌تر از این مفهوم پررمزوراز به دست دهد. ساختار کتاب بر مبنای طرح یک «مدل پازلی» برای فهم عرفان شکل گرفته است و مباحث روش‌شناختی، تحلیل تعاریف و توصیف‌های عرفان و در نهایت ارائه‌ی تصویری جامع از ابعاد و مؤلفه‌های آن را دربر می‌گیرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مفهوم عرفان

کتاب مفهوم عرفان با طرح این پرسش آغاز می‌شود که آیا در پس تنوع حیرت‌آور عرفان‌ها، تعاریف و تجربه‌های عرفانی، می‌توان به یک مفهوم فراگیر و جوهری از عرفان دست یافت یا نه. علی موحدیان عطار در این اثر ابتدا نشان می‌دهد که کاربرد آزاد و بی‌ضابطه‌ی واژه‌ی عرفان برای نحله‌ها، روش‌ها و اشخاص بسیار متفاوت، امکان مفاهمه‌ی عالمانه را کاهش داده است و نزاع‌ها و سوءتفاهم‌های فراوانی پدید آورده است. کتاب مفهوم عرفان سپس با مرور گسترده‌ی تعاریف و توصیف‌های عرفان در سنت‌های مختلف، از مسیحیت کاتولیک و پروتستان تا یهودیت، ادیان شرقی و به‌ویژه اسلام، می‌کوشد از دل این داده‌ها عناصر مشترک و ابعاد اصلی عرفان را استخراج کند. کتاب مفهوم عرفان در سه فصل اصلی تنظیم شده است. در فصل نخست، نویسنده به سراغ نام‌ها و کاربردهای مفهومی و مصداقی عرفان می‌رود و از دل تعبیرهایی مانند «عرفان به‌مثابه تجربه»، «عرفان به‌مثابه علم»، «عرفان به‌مثابه راه نجات» و «عرفان به‌مثابه فرایند» ابعاد و ویژگی‌های مختلف این مفهوم را بیرون می‌کشد. در فصل دوم، تعاریف، توصیف‌ها و تمایزگذاری‌های عرفان‌پژوهان مسلمان و غیرمسلمان بررسی شده و با آثاری از ویلیام جیمز، اولین آندرهیل، استیس، اینگ و نیز یحیی یثربی و مطهری مقایسه می‌شود. فصل سوم کتاب مفهوم عرفان حاصل ترکیب و بازسازی این داده‌هاست؛ جایی که نویسنده «جغرافیای عرفان» را ترسیم می‌کند، مولفه‌های بنیادین آن را برمی‌شمارد، از جوهره‌ی عرفان سخن می‌گوید و در نهایت نظریه‌ای با عنوان «نظریه‌ی تفکیکی» را به‌عنوان عیار سنجش عرفان پیشنهاد می‌کند.

خلاصه کتاب مفهوم عرفان

این کتاب بر پایه‌ی این ایده نوشته شده که برای فهم عرفان نمی‌توان به یک تعریف ساده و تک‌بعدی بسنده کرد. نویسنده نشان می‌دهد که عرفان در طول تاریخ هم به‌عنوان تجربه‌ی شهودی، هم به‌عنوان مجموعه‌ای از آموزه‌های نظری و عملی، هم به‌عنوان راه نجات و هم به‌عنوان فرایند سیر و سلوک فهم شده است. او با روشی که آن را «مدل پازلی» می‌نامد، تعاریف، کاربردها و گزارش‌های عرفانی را همچون قطعات یک جوراچین کنار هم می‌گذارد تا تصویری فراگیر از عرفان بسازد. در این تصویر، عرفان دارای ابعاد و مولفه‌های متعددی است: بینش فطری به واقعیت وحدانی هستی، گرایش به شهود این واقعیت، آموزه‌های بنیادین نظری و عملی، سیر و سلوک و تجربه‌های میانی و در نهایت تجربه‌ی غایی عرفانی با ابعاد معرفتی، عاطفی، وجودی و فت‌شناختی. پیام اصلی کتاب این است که عرفان را باید به‌عنوان یک کلیت چندوجهی دید که جوهره‌اش «معرفت شهودی به واقعیت باطنی و وحدانی هستی» است.

چرا باید کتاب مفهوم عرفان را بخوانیم؟

این کتاب برای کسانی که با واژه‌ی عرفان زیاد روبه‌رو شده‌اند اما با معنای دقیق و مرزهای آن درگیرند، امکانی برای بازاندیشی فراهم کرده است. خواننده با مدل پازلی نویسنده می‌بیند چگونه می‌توان از دل تعاریف پراکنده، جغرافیای عرفان را ترسیم کرد، جوهره‌ی آن را از عناصر فرعی جدا ساخت و معیاری برای سنجش ادعاهای عرفانی به دست آورد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، الهیات، ادیان و عرفان‌پژوهی پیشنهاد می‌شود. همچنین به علاقه‌مندان جدی مباحث عرفانی که می‌خواهند از سطح ذوق و احساس فراتر روند و با ساختار مفهومی و تحلیلی عرفان آشنا شوند توصیه می‌شود. «ایضاح مفهومی عرفان و تبیین ویژگی‌های جوهری آن ضرورتی است علمی و حتی کاربردی که این جستار برای تحقق آن طرحی تازه درانداخته است. به چشم نگارنده، عرفان و عرفان‌شناسی از ناحیه‌ی فهم‌های جزئی‌نگر و فروکاهشی دچار آسیب است. از طرفی فهم تاریخی بشر از عرفان دربردارنده‌ی حقایق ارزنده‌ای است که چون با تحلیل درست به کار گرفته شود می‌تواند ساختار فراگیر عرفان و فروع و اصول آن را آشکار کند. بر این پایه در این جستار مدلی پازلی برای کشف و تبیین مفهوم فراگیر عرفان و جوهره‌ی آن طرح‌ریزی شده است. این مدل همراه با مباحث روش‌شناختی و دیگر مباحث ضروری در مقدمه مطرح گشته است. این جستار به‌جز مقدمه، سه فصل دارد. در فصل نخست، به جست‌وجوی دلالت‌های نام‌ها و کاربردهای عرفان بر ابعاد و مولفه‌های مختلف مفهوم عرفان پرداخته است. در فصل دوم همین نوع دلالت‌ها را در تعریف‌ها، توصیف‌ها و تمایزگذاری‌هایی که از عرفان کرده‌اند طلب کرده و به این روش داده‌های مهمی را برای تکمیل پازل مفهومی عرفان و تمیز ابعاد جوهری آن از وجوه عارضی و فرعی‌اش فراهم آورده است. فصل سوم در واقع کوششی است برای بهره‌گیری از محصول دو فصل نخست. نویسنده در این فصل ابتدا جغرافیای مفهومی عرفان را با ابعاد و مولفه‌های کلی آن ترسیم کرده و عرفان را شامل دو بُعد اصلی و هفت مولفه‌ی کلی دانسته و سپس ابعاد و مولفه‌های جزئی‌تر هر یک را تبیین کرده است. در بخش بعد با رویکردی پدیدارشناسانه کوشیده است هسته‌ی ماهوی مفهوم عرفان را از عناصر فرعی و عارضی‌اش بازشناسد و از این راه جوهره‌ی عرفان را عبارت از معرفت شهودی به واقعیت باطنی و وحدانی هستی یافته است. در نهایت نظریه‌های موجود یا مفروض در باب «عیار عرفان بودن» را طرح و نقد کرده و از آن میان معیاری را با عنوان «نظریه‌ی تفکیکی» پیشنهاد و توجیه نموده است و در آخرین بخش دو تعریف برای عرفان ارائه کرده، یکی پدیدارشناسانه و دیگری تعریفی جامع‌نگر.»