کتاب اسلام در روسیه

کتاب اسلام در روسیه (سیاست‌های هویتی و امنیتی)، نوشته شیرین هانتر، جفری تامس و الکساندر ملیکیشویلی و ترجمه الهه کولایی، سیده مطهره حسینی و اسما معینی، تصویری گسترده از گذشته و حال مسلمانان در فدراسیون روسیه ارائه می‌دهد و نشر نی در سال ۱۳۹۰ آن را منتشر کرده است. نویسندگان باتکیه‌بر پژوهش‌های میدانی و منابع تاریخی، جایگاه اسلام را در ساختار جمعیتی، سیاسی و امنیتی روسیه بررسی کرده‌اند. مترجمان نیز در مقدمه، خلأ منابع فارسی درباره‌ی مسلمانان روسیه و اهمیت این موضوع برای ایران را توضیح داده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اسلام در روسیه

کتاب اسلام در روسیه (Islam in Russia: the politics of identity and security)، اثر شیرین هانتر، جفری تامس و الکساندر ملیکیشویلی، با تمرکز بر نقش اسلام در شکل‌گیری هویت ملی و سیاست‌های امنیتی روسیه نوشته شده است. شیرین هانتر در مقدمه توضیح داده است که چگونه رویارویی هزارساله‌ی روسیه با اسلام، از حمله‌ی مغول تا جنگ افغانستان و چچن، در حافظه‌ی جمعی روس‌ها و مسلمانان نقش بسته و دو تصویر متقابل «دیگریِ دشمن» را ساخته است. درعین‌حال، به دوره‌های هم‌زیستی، مدارا و همکاری نیز پرداخته شده تا مشخص شود رابطه‌ی دو طرف فقط بر تعارض استوار نبوده است. کتاب اسلام در روسیه در سه فصل اصلی تنظیم شده است. در فصل نخست، تاریخ ورود اسلام به سرزمین‌های امروزین روسیه، از قفقاز و ولگا تا آسیای مرکزی، و الگوهای حکمرانی تزاری بر مسلمانان بررسی شده است؛ از سیاست‌های سرکوب و تغییر دین اجباری تا دوره‌ی آسان‌گیری نسبی کاترین کبیر و ایجاد نهادهایی مانند شورای روحانی محمدیان اورنبورگ. در همین قسمت، نویسندگان به گسترش مرزهای روسیه در قفقاز و آسیای مرکزی و مقاومت‌های صوفیانه در قفقاز شمالی پرداخته‌اند. 

در ادامه، فصل‌هایی به نوزایی دینی پس از فروپاشی شوروی، رشد جمعیت مسلمانان، ساختارهای نهادی اسلامی و تأثیر اسلام بر هویت ملی پساشوروی و نظام سیاسی اختصاص یافته است. سپس شیرین هانتر، جفری تامس و الکساندر ملیکیشویلی نشان داده‌اند که چگونه جنگ‌های چچن، رخدادهایی مانند گروگان‌گیری تئاتر دوبروکا و پیوندهای مسلمانان روسیه با جهان اسلام، بر سیاست‌های امنیتی و خارجی روسیه اثر گذاشته است. در فصل پایانی نیز جهت‌گیری‌های احتمالی آینده‌ی روسیه میان کثرت‌گرایی دینی و ملی‌گرایی متمرکز بر ارتدوکسی بررسی شده است.

خلاصه کتاب اسلام در روسیه

کتاب اسلام در روسیه تصویری چندلایه از حضور مسلمانان در فدراسیون روسیه ارائه می‌دهد. شیرین هانتر، جفری تامس و الکساندر ملیکیشویلی ابتدا نشان می‌دهند که چگونه اسلام از سده‌های میانی، پیش از گسترش مرزهای روسیه، در قفقاز و ولگا ریشه دوانده و بعدها با پیش‌روی امپراتوری روسیه در قالب «اتباع مسلمان تزار» وارد ساختار سیاسی این کشور شده است. سپس الگوهای متغیر سیاست روسیه در برابر مسلمانان، از سرکوب و تغییر دین اجباری تا دوره‌های مدارا و همکاری، تحلیل شده است.

کتاب در بخش‌های بعدی، به نوزایی اسلامی پس از پرسترویکا، انفجار ساخت‌وساز مساجد، شکل‌گیری نهادهای اسلامی و حضور فعال مسلمانان در عرصه‌های اجتماعی‌‌ و سیاسی می‌پردازد. نویسندگان نشان می‌دهند که چگونه اسلام هم به‌عنوان دین هم به‌عنوان فرهنگ، در مباحث هویت ملی، فدرالیسم، امنیت داخلی و سیاست خارجی روسیه نقش دارد و چرا مسائلی مانند چچن، قفقاز شمالی و روابط با جهان اسلام برای آینده‌ی روسیه تعیین‌کننده‌اند.

چرا باید کتاب اسلام در روسیه را بخوانیم؟

کتاب اسلام در روسیه امکان آشنایی عمیق با یکی از مهم‌ترین اقلیت‌های دینی و قومی روسیه را فراهم می‌کند و نشان می‌دهد چگونه دین، جمعیت و هویت در کنار هم بر سیاست داخلی و خارجی این کشور اثر می‌گذارند. این کتاب پیوند میان تاریخ امپراتوری، دوره‌ی شوروی و روسیه‌ی امروز را در قالب یک روایت تحلیلی پیوسته دنبال کرده است.

خواندن کتاب اسلام در روسیه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب اسلام در روسیه به پژوهشگران و دانشجویان مطالعات روسیه، روابط بین‌الملل، مطالعات منطقه‌ای و علوم سیاسی پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که به موضوعاتی مانند اسلام سیاسی، اقلیت‌های دینی، امنیت ملی روسیه و مناطق قفقاز و آسیای مرکزی علاقه‌مندند.

درباره شیرین هانتر

شیرین طهماسب هانتر پژوهشگر مستقل ایرانی‌ـ‌آمریکایی در حوزه‌ی روابط بین‌الملل، خاورمیانه و جهان اسلام است. او تا سال ۲۰۱۹ به‌عنوان استاد پژوهشی در مرکز تفاهم مسلمانان و مسیحیان دانشگاه جرج‌تاون فعالیت می‌کرد و از سال ۲۰۰۵ نیز به‌عنوان پژوهشگر و استاد مدعو با این مرکز همکاری داشت. او پس از بازنشستگی، در سال ۲۰۱۹ به‌عنوان عضو افتخاری این مرکز برگزیده شد.

هانتر در تبریز به دنیا آمد و فعالیت حرفه‌ای خود را در وزارت امور خارجه‌ی ایران آغاز کرد. او بین سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۹، در دوران حکومت پهلوی، به‌عنوان دیپلمات مشغول به کار بود. پس از مهاجرت به ایالات متحده، فعالیت‌های علمی و پژوهشی خود را در مؤسسات معتبر بین‌المللی ادامه داد. او از سال ۱۹۸۳ تا ۲۰۰۵ در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی واشینگتن فعالیت داشت و در این مدت سِمت‌هایی چون معاون برنامه‌ی خاورمیانه و مدیر برنامه‌ی اسلام را بر عهده گرفت. همچنین در دانشگاه‌های جرج‌تاون، جرج میسون و واشینگتن کالج تدریس کرد.

شیرین هانتر در مراکز پژوهشی معتبری همچون مؤسسه‌ی بروکینگز، مرکز امور بین‌الملل دانشگاه هاروارد و مرکز مطالعات سیاست اروپایی در بروکسل نیز به‌عنوان پژوهشگر یا استاد مدعو فعالیت داشته است. او نویسنده‌ی چندین کتاب و تک‌نگاری و اثر پژوهشی است و بیش از ۱۰۰ مقاله‌ی علمی و فصل کتاب و یادداشت تحلیلی منتشر کرده است.

بخش مهمی از پژوهش‌های هانتر به مسائل هویت، ملی‌گرایی و تحولات سیاسی در جمهوری آذربایجان و منطقه‌ی قفقاز اختصاص دارد. او از نخستین پژوهشگرانی بود که به موضوع هویت ملی در جمهوری آذربایجان پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی پرداخت و در آثار خود به روابط این کشور با ایران و دیدگاه‌های پان‌ترکیستی برخی نخبگان سیاسی آذربایجان توجه ویژه نشان داد.

هانتر در سال ۲۰۲۱ از سوی بنیاد کارنگی نیویورک به‌عنوان یکی از برگزیدگان جایزه‌ی «مهاجران بزرگ» معرفی شد.

«ایران دوپاره؛ ریشه‌های تاریخی مناقشات هویتی، فرهنگی و حکمرانی در ایران معاصر»، «اسلام؛ دومین دین اروپا»، «ایران و جهان؛ تداوم در یک دهه‌ی انقلابی» و «سیاست خارجی ایران در دوران پساشوروی» از دیگر کتاب‌های او هستند.

بخشی از کتاب اسلام در روسیه

«پیشروی روسیه به‌سوی قفقاز جنوبی بسیار آسان‌تر صورت گرفت. آسانی دستیابی روسیه به گرجستان، سرزمین‌هایی که اینک جمهوری آذربایجان را تشکیل می‌دهند و بخش‌هایی از ارمنستان که تحت کنترل عثمانی نبودند، نقشه‌های بیش‌تری برای دولت کم‌توان و درحال سقوط، که در پی ترور نادرشاه افشار و در جریان نبرد او در داغستان در سال ۱۷۴۷ در ایران حاکم بود، درسر می‌پروراند. گرجستان مسیحی، که زیر فشار ایران و عثمانی آزرده شده بود، از زمان کاترین در انتظار یاری روسیه بود. در سال ۱۷۹۵ نزدیک بود که تصمیم کاترین برای کمک به پادشاه گرجستان ارکل دوم به جنگ ایران و روسیه منجر شود؛ به‌طوری‌که آقا محمدخان، بنیان‌گذار سلسلۀ قاجار، به گرجستان لشکرکشی کرد تا اقتدار ایران را در این منطقه زنده کند.»