کتاب تحلیل ردیف

کتاب تحلیل ردیف نوشته داریوش طلایی، بر پایه‌ی نت‌نویسی ردیف میرزا عبدالله تدوین شده و با استفاده از نمودارهای تشریحی، ساختار مُدال، ملودیک و ریتمیک ردیف را بررسی کرده است. طلایی همراه با نمونه‌های نت‌نویسی، نمودارهای مدال، توضیح کوک سازها، دستان‌بندی و انگشت‌گذاری را هم توضیح داده و کوشیده زبان درونی این موسیقی را به‌ شکل نظام‌مند تشریح کند. این کتاب را نشر نی منتشر کرده و نسخه الکترونیکی آن را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تحلیل ردیف

کتاب تحلیل ردیف اثر داریوش طلایی بر پایه‌ی ردیف میرزا عبدالله نوشته شده و کوشیده زبان موسیقی ایرانی را مانند یک نظام زبانی با واژگان، دستور و نقش‌های نحوی توضیح دهد. کتاب در چند بخش عمده پیش می‌رود: ابتدا مفاهیم نظری مانند دستگاه به‌ مثابه‌ی کلان‌سیستم، ساختار مُدال، فواصل، دانگ، دودانگی، پنجم و پنتاکورد، اکتاو و کارکرد درجاتی چون شاهد، ایست و نت متغیر توضیح داده شده است. 

داریوش طلایی با نمایش اشل‌های گسترده‌ی دستگاه‌ها و آوازها، جایگاه مُدها و شاه‌گوشه‌ها را روی دسته‌ی ساز و در گستره‌ی صوتی نشان داده و به زبان ریتم و نسبت آن با عروض فارسی، تفاوت آواز و ضربی و انواع دورهای ریتمیک پرداخته است. 

در کتاب تحلیل ردیف، متن کامل ردیف میرزا عبدالله با نت‌نویسی پنج‌خطی، نمودارهای مُدال و کادرهای خاکستری برای مشخص‌کردن نقش هر جمله آمده است. طلایی برای هر گوشه، نوع ملودی، جایگاه مدال، رابطه با گوشه‌های دیگر و الگوهای ملودیک و ریتمیک را توضیح داده است.

خلاصه کتاب تحلیل ردیف

کتاب تحلیل ردیف بر پایه‌ی این ایده نوشته شده که موسیقی دستگاهی ایرانی زبانی مستقل با قواعد درونی است. طلایی ابتدا عناصر بنیادی این زبان را معرفی کرده است: فواصل، دانگ‌ها، دودانگی‌ها، نقش فاصله‌ی چهارم و پنجم و چگونگی شکل‌گیری مُدها در قالب دستگاه و آواز. سپس نشان داده که چگونه نت شاهد، ایست و متغیر، همراه با الگوهای ملودیک و ریتمیک، شخصیت هر گوشه را می‌سازند. 

در ادامه، کتاب به رابطه‌ی تنگاتنگ موسیقی و شعر می‌پردازد و وزن‌های عروضی، نقش هجاهای کوتاه و بلند و تفاوت ریتم در آواز و قطعات ضربی را توضیح می‌دهد. بخش مرکزی کتاب به تحلیل ردیف میرزا عبدالله اختصاص دارد؛ جایی که هر گوشه با نت‌نویسی، نمودار مدال و برچسب‌هایی مانند آغازین، معرف، گسترشی، تکمیلی و پایانی تشریح شده است. 

در پایان، نویسنده شیوه‌ی نت‌نویسی پیشنهادی خود، کوک‌ها، دستان‌بندی و انگشت‌گذاری تار و سه‌تار را به‌ عنوان ابزار فهم و اجرای دقیق‌تر این زبان موسیقایی معرفی کرده است.

چرا باید کتاب تحلیل ردیف را بخوانیم؟

این کتاب برای فهم ردیف هم به‌ عنوان مجموعه‌ای از گوشه‌ها و هم به‌ عنوان یک نظام زبانی منسجم، نوشته شده است. خواننده با مطالعه‌ی کتاب می‌تواند رابطه‌ی میان فواصل، دانگ‌ها، مُدها، ریتم و شعر را در موسیقی ایرانی ببیند و ساختار درونی گوشه‌ها را در سطح جمله، انگاره و نقش‌های مختلف ملودیک دنبال کند. نمودارها، نت‌نویسی دقیق و توضیح علائم اجرایی نیز امکان تحلیل و بازخوانی ردیف را فراهم کرده است.

خواندن کتاب تحلیل ردیف را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن تحلیل ردیف به نوازندگان، هنرجویان و مدرسین تار و سه‌تار و پژوهشگران موسیقی ایرانی پیشنهاد می‌شود. همچنین خوانندگان آشنا با عروض فارسی که می‌خواهند پیوند شعر و موسیقی را در ردیف بررسی کنند، می‌توانند این کتاب را مطالعه کنند.

درباره داریوش طلایی

داریوش طلایی (زاده‌ی ۲۶ بهمن ۱۳۳۱)، نوازنده‌ی تار و سه‌تار، آهنگساز، استاد دانشگاه و مدرس موسیقی سنتی ایرانی است. او آموزش موسیقی را از دوران کودکی در هنرستان عالی موسیقی آغاز کرد و زیر نظر استادانی چون علی‌اکبر شهنازی، نورعلی برومند، یوسف فروتن، سعید هرمزی و عبدالله دوامی به فراگیری نوازندگی تار، سه‌تار و ردیف‌های موسیقی ایرانی پرداخت. طلایی پس از فارغ‌التحصیل شدن از دانشگاه تهران در رشته‌ی موسیقی، در سال ۱۳۵۸ برای ادامه‌ی تحصیل به فرانسه رفت و در دانشگاه نانتر پاریس به تحصیل و پژوهش در زمینه‌ی موسیقی‌شناسی پرداخت.

فعالیت‌های حرفه‌ای طلایی در چند بخش آموزش، پژوهش، اجرا و تألیف کتاب متمرکز بوده است. او سال‌ها به عنوان عضو هیئت علمی در دانشکده‌ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران به تدریس ردیف و سازپردازی مشغول بوده است. از جمله آثار مکتوب و پژوهشی او هم می‌توان به کتاب‌های «نگرشی نو به تئوری موسیقی ایرانی» و «تحلیل ردیف» اشاره کرد که در آن‌ها به بررسی ساختار فواصل و ملودی‌های ردیف موسیقی سنتی پرداخته است. طلایی به عنوان نوازنده با خوانندگانی همچون محمدرضا شجریان همکاری داشته است.

بخشی از کتاب تحلیل ردیف

«چهارم و دانگ

در موسیقی ایرانی، فاصله چهارم از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این فاصله از آن‌جا که فاصله‌ای "درست" است، به‌مثابه چارچوب عمل می‌کند و بین سه فاصله‌ی "درست" مهم (یعنی فواصل اکتاو، پنجم و چهارم) کوچک‌ترین فاصله است. فواصل درست از آنجا که نسبت‌های اصلی هارمونیکی صداها هستند، فواصلی ثابت را تشکیل می‌دهند. برای مثال در نسبت تقسیم سیم، فاصله‌ی اکتاو با نسبت ۱/۲، فاصله‌ی پنجم با نسبت ۱/۳ و فاصله چهارم با نسبت ۱/۴ است. 

سیم‌های ملودیک سازهای ایرانی معمولاً با فاصله‌ی چهارم کوک می‌شوند. در بین دو نت تشکیل‌دهنده‌ی فاصله‌ی چهارم که نت‌های ثابت‌اند، دو نت دیگر قرار می‌گیرند که با افزودن این دو نت، مجموعه‌ای چهار نتی به نام "دانگ" (تتراکورد یا ذوالاربع) شکل می‌گیرد. از آن‌جا که دو نت میانی فاصله‌ی چهارم - برخلاف نت‌های ابتدا و انتهای فاصله‌ی چهارم دانگ - نت‌های ثابتی نیستند و می‌توانند در مکان‌های مختلف قرار گیرند، در نتیجه دانگ‌های حاصله می‌توانند از انواع گوناگون با جنس‌های متفاوت باشند.»