کتاب خیال و نقش مایه های شاهنامه

کتاب خیال و نقش‌مایه‌های شاهنامه به تصویرگری علی‌قلی‌خویی با رویکرد ژیلبر دوران نوشته‌ی نسیم برومند به بررسی پیوند میان شاهنامه، چاپ سنگی قاجار و نظریه‌ی تخیل ژیلبر دوران می‌پردازد. نویسنده در این اثر به سراغ نسخه‌های چاپ سنگی شاهنامه با تصویرگری میرزا علی‌قلی خویی رفته و آن‌ها را از منظر اسطوره‌سنجی و منظومه‌ی روزانه و شبانه تحلیل کرده است. نشر متخصصان آن را منتشر کرده است و متن کتاب با تکیه بر نمونه‌های تصویری، تاریخ چاپ سنگی و مباحث نظری تخیل در سنت‌های شرقی و غربی سامان یافته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب خیال و نقش مایه های شاهنامه

کتاب خیال و نقش‌مایه‌های شاهنامه به تصویرگری علی‌قلی‌خویی با رویکرد ژیلبر دوران اثری پژوهشی است که در آن نسیم برومند به سراغ شاهنامه‌ی فردوسی در قالب نسخه‌های چاپ سنگی رفته و آن‌ها را با عینک نظریه‌ی تخیل ژیلبر دوران می‌بیند. نویسنده ابتدا تاریخچه‌ی چاپ سنگی در ایران، ورود این فناوری از اروپا، نقش عباس‌میرزا و گسترش چاپخانه‌ها در تبریز و تهران را بازگو کرده و سپس ویژگی‌های بصری و ساختاری کتاب‌های چاپ سنگی قاجار را شرح داده است؛ از صفحه‌آرایی، جدول‌کشی و حاشیه‌نویسی تا نوع تصویرگری و نسبت آن با سلیقه‌ی عامه. در ادامه کتاب خیال و نقش‌مایه‌های شاهنامه به تصویرگری علی‌قلی‌خویی با رویکرد ژیلبر دوران به مفهوم تخیل در سنت‌های فلسفی و ادبی غرب و جهان ایرانی ـ اسلامی می‌پردازد؛ از افلاطون، ارسطو، دکارت، کانت، هیوم، سارتر و روان‌کاوانی چون فروید و یونگ تا فیلسوفان و عارفان ایرانی مانند فارابی، ابن‌سینا و سهروردی. سپس نظریه‌ی اسطوره‌سنجی ژیلبر دوران، منظومه‌ی روزانه و شبانه و طبقه‌بندی نمادهای تخیل معرفی شده و جایگاه کهن‌الگوها و ناخودآگاه جمعی در خوانش آثار هنری توضیح داده می‌شود. در بخش‌های بعدی کتاب خیال و نقش‌مایه‌های شاهنامه به تصویرگری علی‌قلی‌خویی با رویکرد ژیلبر دوران به‌طور خاص به مکاتب نگارگری شاهنامه، نسخه‌های بایسنقری و تهماسبی، و جایگاه میرزا علی‌قلی خویی در سنت تصویرگری چاپ سنگی پرداخته شده است. نویسنده با انتخاب هشت صحنه‌ی حماسی و بزمی از شاهنامه‌ی چاپ سنگی، آن‌ها را براساس منظومه‌ی روزانه و شبانه دوران تحلیل و دسته‌بندی کرده و نشان داده است که چگونه ترس‌ها، امیدها، هراس از مرگ، سقوط و تاریکی یا میل به پیروزی و رستگاری در این تصاویر متجلی شده‌اند. فصل پایانی نیز به جمع‌بندی نتایج، مشخصات بارز این تصاویر و نسبت آن‌ها با هویت ایرانی و حتی کاربردهای معاصر در طراحی لباس و زیبایی‌شناسی امروز اختصاص یافته است.

خلاصه کتاب خیال و نقش مایه های شاهنامه

این کتاب بر محور یک پرسش شکل گرفته است: عنصر خیال در تصاویر چاپ سنگی شاهنامه به تصویرگری علی‌قلی خویی چگونه عمل می‌کند و با نظریه‌ی تخیل ژیلبر دوران چه نسبتی دارد؟ نویسنده ابتدا زمینه‌ی تاریخی و فنی چاپ سنگی و جایگاه شاهنامه‌های مصور قاجاری را توضیح می‌دهد، سپس مفهوم تخیل را در سنت‌های فلسفی غرب و اندیشه‌ی ایرانی ـ اسلامی پی می‌گیرد تا به نظریه‌ی منظومه‌ی روزانه، شبانه و ساختار اسرارآمیز دوران برسد. در گام بعد، هشت تصویر شاخص از نبردها، کشتارها، صحنه‌های بزم و لحظات تراژیک شاهنامه انتخاب شده و براساس طبقه‌بندی نمادهای تخیل تحلیل می‌شود. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه نمادهایی چون سقوط، تاریکی، هیولاها، تقابل خیر و شر، گیاه و تغذیه در این نگاره‌ها توزیع شده و چه نسبتی با هراس‌ها و امیدهای جامعه‌ی قاجاری دارند. در پایان، ساختار کلی منظومه‌ی روزانه و شبانه در این تصاویر جمع‌بندی و به امکان استفاده از این نتایج در فهم هویت بصری ایرانی و حتی طراحی معاصر اشاره شده است.

چرا باید کتاب خیال و نقش مایه های شاهنامه را بخوانیم؟

این کتاب امکان دیدن دوباره‌ی شاهنامه را از زاویه‌ای تازه فراهم کرده است؛ نه فقط به‌عنوان متن حماسی، بلکه به‌عنوان مجموعه‌ای از تصاویر آکنده از ترس، امید، اسطوره و ناخودآگاه جمعی. خواننده با آن کتاب هم‌زمان با تاریخ چاپ سنگی، سیر نظریه‌های تخیل و جایگاه میرزا علی‌قلی خویی آشنا می‌شود و ابزاری نظری برای تحلیل تصویر و نقش‌مایه در هنر ایرانی به دست می‌آورد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران هنرهای تجسمی، مطالعات شاهنامه، اسطوره‌شناسی و مطالعات فرهنگی پیشنهاد می‌شود؛ همچنین به کسانی که در حوزه‌ی تصویرگری، طراحی گرافیک، طراحی لباس یا تحلیل هنر قاجار به‌دنبال درکی عمیق‌تر از نقش خیال و کهن‌الگوها در تصویر هستند. «در طول هر فرایند یا آفرینش هنری می‌توان سبک و مسیری را طی کرد تا به یک شکل نهایی رسید. این یافته‌ها و اطلاعات از پیرامون هنرمند به دست می‌آیند و یکی از اجزای جدانشدنی در پیدایش یک اثر هنری هستند که از قوه‌ی خیال پا تخیل هنرمند نشئت گرفته‌اند. هنر وادی تجربه‌ی ذوقی است که خواه یا ناخواه ریشه در پیش‌فرض‌های ملی و مذهبی دارد. هنرمند توان و اندیشه‌اش را صرف روح‌دادن به صورت می‌کند؛ صورتی که متجلی‌کننده نیات فردی نهفته در ضمیر ناخودآگاه هنرمند است. نمونه بارز این امر را می‌توان در تصویرگری چاپ سنگی مشاهده نمود. شیوه‌ای که از اولین نمودهای هنر عامه‌پسند به‌شمار می‌آید و سرشار از مضامین ملی و مذهبی است. هر عنصری که تصویرگر به ترسیم آن دست زده برخاسته از کهن‌الگویی است؛ این کهن‌الگوها را می‌توان به کمک نظریه منظومه روزانه و شبانه ژیلبر دوران مورد بررسی قرار داد؛ چراکه این نظریه‌پرداز نظریاتی در باب تخیل، اسطوره و ارتباط آن با یکدیگر ارائه داده است. ژیلبر دوران از شاگردان یونگ و باشلار است که هرکدام در زمینه اسطوره‌شناسی و تخیل نظریات تأثیرگذاری را ارائه داده‌اند. وی با توجه به نظرات اساتیدش و با تأثیرپذیری از سایر علوم چون جامعه‌شناسی، مردم‌شناسی و روان‌شناسی نظریه تخیل خود را ارائه داده که به‌نوعی جوابگوی ناگفته‌های پنهان در آثار ادبی و هنری است. در این کتاب ضمن مطالعه حوزه تخیل با بهره‌گیری از نظریه منظومه روزانه و شبانه دوران به بررسی وجود مضمونی و فرامتنی تصاویر چاپ‌سنگی شاهنامه پرداخته شده و میزان تبعیت هنرمند از نظر دوران بررسی می‌شود تا هراس‌ها و امیدهای مردم در دوره قاجار شناسایی شود.»