کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران

کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران نوشته بهرام اخوان کاظمی، پژوهشی تحلیلی درباره‌ی وضعیت احزاب در ایران و چرایی ضعف و ناپایداری آن‌هاست و به سراغ ریشه‌های تاریخی، ساختاری، حقوقی، اقتصادی و فرهنگی این مسئله می‌رود. مباحث کتاب از تعریف مفاهیم نظری حزب و تحزب شروع شده و تا مرور تجربه‌ی تاریخی ایران پیش می‌رود و سپس علل عام و خاص ناکارآمدی احزاب را واکاوی می‌کند. انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی این تحقیق را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران

کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران به این پرسش محوری می‌پردازد که چرا احزاب در ایران، چه پیش و چه پس از انقلاب اسلامی، نتوانسته‌اند کارویژه‌های مورد انتظار از یک حزب سیاسی را به‌ طور پایدار محقق کنند. بهرام اخوان کاظمی ابتدا مفهوم کارآمدی را به‌ عنوان توانایی ایفای بهینه‌ی کارویژه‌ها تعریف می‌کند و سپس نشان می‌دهد که تجربه‌ی تحزب در ایران با ناپایداری، ضعف سازمانی، وابستگی و ناکامی در نمایندگی منافع اجتماعی همراه بوده است. 

اخوان کاظمی علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران را در چند سطح دسته‌بندی کرده است: علل تاریخی‌‌ساختاری مانند استبداد و ساختار مطلقه‌ی قدرت، فقدان امنیت، حضور ایلات و عشایر در سیاست و تقابل سنت و تجدد؛ علل اقتصادی مانند دولت رانتیر نفتی، اقتصاد بیمار دولتی و مشکلات تأمین مالی احزاب؛ علل حقوقی و قضایی شامل ابهام و تعارض قوانین حزبی و انتخاباتی؛ و علل فرهنگی و عملکردی مانند فرهنگ سیاسی آمرانه، قانون‌گریزی، رفتار هیئتی، شعارزدگی، وابستگی به دولت و ضعف نخبگان حزبی. 

کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران، نسبت تحزب با اندیشه‌ی اسلامی را بررسی کرده و دیدگاه رهبران جمهوری اسلامی را نیز وارد تحلیل این ناکارآمدی می‌کند.

خلاصه کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران

بخش اول کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران به مباحث نظری پیرامون حزب و تحزب می‌پردازد؛ از مفهوم حزب، خاستگاه‌ها و رویکردهای مختلف درباره‌ی پیدایش احزاب تا گونه‌شناسی و کارکردهای آن‌ها.

در ادامه‌، نویسنده جایگاه حزب و تحزب را در اندیشه‌ی اسلامی بررسی کرده است. او با رجوع به قرآن، مفاهیم حزب‌الله و احزاب و نیز بحث مشروعیت دینی تحزب، دیدگاه مخالفان، موافقان تام و موافقان مشروط را دسته‌بندی کرده است؛ از استناد به قاعده‌ی «وجوب مقدمه‌ی واجب» و «سیره‌ی عقلا» تا بحث «امر مستحدثه» و «مالانص فیه».

سپس در بخش سوم، تحزب در اندیشه‌ی رهبران جمهوری اسلامی در دو فصل جداگانه درباره‌ی آیت‌الله خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای تحلیل شده است. بخش چهارم کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران به روند تاریخی تحزب در ایران اختصاص دارد؛ از مشروطه و دوره‌ی پیش از انقلاب اسلامی تا دوره‌های مختلف جمهوری اسلامی، شامل مقاطع پس از پیروزی انقلاب، دوران جنگ، دوره‌ی سازندگی و سال‌های پس از دوم خرداد.

در دو بخش پایانی، ابتدا علل عام ناکارآمدی احزاب در نظام‌های سیاسی و جهان سوم و سپس علل خاص ناکارآمدی احزاب در ایران بررسی شده است؛ از استبداد تاریخی، ساختار قبیله‌ای، دولت رانتیر نفتی و اقتصاد دولتی تا ضعف قانون‌گذاری حزبی، فرهنگ سیاسی، رفتار هیئتی، شعارزدگی، وابستگی به دولت و بی‌برنامگی تشکل‌ها.

چرا باید کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران را بخوانیم؟

این اثر تصویری لایه‌به‌لایه از تحزب در ایران ارائه کرده است؛ از نظریه‌های کلاسیک حزب تا تجربه‌ی تاریخی و سپس تحلیل علل ناکارآمدی. خواندن این اثر امکان مقایسه‌ی وضعیت ایران با الگوهای جهانی، فهم ریشه‌های ساختاری و فرهنگی ضعف احزاب و بازاندیشی در نسبت دین، دولت و تحزب را فراهم می‌کند و برای تحلیل وضعیت کنونی سیاست حزبی مفید است.

خواندن کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران به دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، جامعه‌شناسی سیاسی و مطالعات انقلاب اسلامی پیشنهاد می‌شود. همچنین این پژوهش به فعالان حزبی، سیاستگذاران و کسانی توصیه می‌شود که درگیر بحث‌های نظری و عملی درباره‌ی توسعه‌ی سیاسی، مشارکت و فرهنگ سیاسی در ایران هستند.