کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت

کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت نوشته‌ی مرتضی کریمی و حیدر بیاتی اثری است که به معرفی، تحلیل و گزارش محتوای یکی از متون مهم کلامی شیعه یعنی الیاقوت می‌پردازد. نویسندگان در این اثر جایگاه ابراهیم بن نوبخت، زمان حیات او، ساختار و محتوای کتاب الیاقوت و شروح مهمی که بر آن نوشته شده را بررسی کرده‌اند. انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب آن را منتشر کرده است و متن عربی الیاقوت نیز در کنار گزارش و تحلیل فارسی آمده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت

کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت اثری پژوهشی در حوزه‌ی کلام شیعه است که به سراغ یکی از متون کمتر شناخته‌شده اما اثرگذار، یعنی الیاقوت منسوب به ابراهیم بن نوبخت رفته است. مرتضی کریمی و حیدر بیاتی در این کتاب ابتدا جایگاه خاندان نوبختی در تاریخ اندیشه‌ی شیعی را یادآور می‌شوند و نشان می‌دهند که چگونه متکلمان این خاندان در فلسفه، کلام، نجوم و مباحث فرق اسلامی نقش‌آفرین بوده‌اند. در کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت فصل نخست به کتاب‌شناسی اختصاص یافته است: معرفی نسخه‌های خطی الیاقوت، تصحیح علی‌اکبر ضیایی، تعداد مسائل کتاب (۲۸ مسأله‌ی کلامی) و نیز شروح مهمی که بر آن نوشته شده؛ از جمله انوار الملکوت فی شرح الیاقوت از علامه حلی، اشراق اللاهوت فی نقد شرح الیاقوت از سید عمیدالدین اعرجی حلی و آرجوزه‌ی منظوم ابن عودی. نویسندگان نشان داده‌اند که چگونه این شروح در فهم متن موجز و فشرده‌ی الیاقوت نقشی اساسی داشته‌اند. کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت در فصل دوم به بحث پرچالش تعیین نویسنده و زمان حیات او می‌پردازد. در این بخش دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی نام مؤلف (ابراهیم بن نوبخت، اسماعیل بن اسحاق بن نوبخت، حسن بن حسین بن نوبخت و دیگران) و نیز فرضیه‌های گوناگون درباره‌ی تاریخ نگارش کتاب (از قرن سوم تا هفتم) طرح و نقد شده است. نویسندگان با استناد به شواهد درونی متن الیاقوت و نقل‌های متکلمان بعدی، بازه‌ای میان نیمه‌ی دوم قرن چهارم تا نیمه‌ی اول قرن پنجم را برای نگارش آن پیشنهاد کرده‌اند. در ادامه‌ی کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت فصل سوم به گزارش تفصیلی محتوای خود الیاقوت اختصاص دارد. در این فصل، ساختار ۲۸ مسأله‌ی کتاب به‌صورت منظم بازخوانی شده است: از مباحث مقدماتی مانند وجوب نظر، تعریف علم، جوهر و عرض، جسم، حرکت و سکون، جزء لا یتجزا و بطلان تسلسل، تا مباحث هستی‌شناختی مانند تقسیم موجود به واجب و ممکن، تعریف قدیم و حادث و سپس ورود به توحید، صفات الاهی، عدل، نبوت، معاد و مسائل متفرقه‌ای چون امر به معروف و نهی از منکر، آجال و ارزاق. نویسندگان نشان داده‌اند که چگونه نویسنده‌ی الیاقوت با زبانی بسیار موجز، مباحث فلسفی محض را در دل یک متن کلامی طرح کرده است و در مواردی حتی از تجریدالاعتقاد خواجه نصیر نیز فلسفی‌تر می‌اندیشد.

خلاصه کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت

کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت در اصل سه کار اصلی انجام داده است: بازسازی چهره‌ی مؤلف الیاقوت، جای‌گذاری این متن در تاریخ کلام شیعه و شرح و گزارش محتوای آن. نویسندگان ابتدا نشان داده‌اند که اختلاف‌نظر جدی درباره‌ی نام و زمان حیات نویسنده‌ی الیاقوت وجود دارد و با بررسی نسخه‌ها، نقل‌های علامه حلی، شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی و دیگران، به این جمع‌بندی رسیده‌اند که مؤلفی به نام ابراهیم بن نوبخت در حدود اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم می‌زیسته است. در بخش محتوایی، کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت نشان می‌دهد که الیاقوت چگونه از بحث وجوب نظر و تعریف علم آغاز می‌کند، سپس به مباحث فلسفی مانند جوهر و عرض، جسم، حرکت، سکون، حدوث عالم و بطلان تسلسل می‌رسد و بعد تقسیم موجود به واجب و ممکن و برهان وجوب و امکان را طرح می‌کند. در ادامه، وجود صانع، صفات الاهی مانند قدرت، علم، حیات، سمع و بصر، و نیز مباحث عدل، غیبت، نبوت، معجزه، وعد و وعید، معاد و برخی مسائل پراکنده‌ی کلامی بررسی شده است. نویسندگان در هر مسأله، ساختار استدلال ابن نوبخت را باز می‌کنند و نسبت آن را با متکلمان و فیلسوفان دیگر نشان می‌دهند.

چرا باید کتاب آشنایی با کتاب الیاقوت را بخوانیم؟

خواندن آشنایی با کتاب الیاقوت امکان آشنایی نزدیک با یکی از متون کم‌دیده‌شده‌ی کلام شیعه را فراهم می‌کند، بدون آنکه نیاز به تسلط مستقیم بر متن عربی سخت و موجز الیاقوت باشد. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه در دوره‌ای نسبتاً زودهنگام، مباحث فلسفی در دل کلام شیعی وارد شده و بر تاریخ اندیشه‌ی امامیه اثر گذاشته است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی آشنایی با کتاب الیاقوت به دانشجویان و پژوهشگران الهیات، فلسفه‌ی اسلامی و تاریخ کلام شیعه پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که در پی شناخت تطور مباحثی مانند وجوب و امکان، صفات الاهی، عدل و غیبت در سنت امامیه هستند.