کتاب فضائل امیرالمومنین علی ابن ابیطالب (ع) در روایات اهل سنت

کتاب فضائل امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام در روایات اهل سنت نوشته‌ی مجتبی روشنگر اثری است که به‌طور متمرکز به جایگاه و منزلت امام علی علیه‌السلام در منابع و متون معتبر اهل سنت می‌پردازد. نویسنده در این کتاب کوشیده است با گردآوری آیات قرآن و احادیثی که در کتاب‌های حدیثی و تفسیری اهل سنت آمده‌اند نشان دهد تصویر امیرالمومنین علیه‌السلام در این منابع چگونه ترسیم شده است. ساختار کتاب بر پایه‌ی طرح پرسش‌هایی درباره‌ی آیات و روایات و سپس پاسخ‌دادن به آن‌ها با استناد به منابع اهل سنت شکل گرفته است؛ از آیات مشهور مانند آیه‌ی تطهیر و آیه‌ی مباهله تا تعابیری که در تفاسیر درباره‌ی «صراط مستقیم»، «عروة الوثقی»، «حبل‌الله» و «خیرالبریه» آمده است. نشر ضامن آهو آن را منتشر کرده است و متن حاضر نسخه‌ی دیجیتال کتاب است که با چینش پرسش‌وپاسخ، نقل‌های متعدد از مفسران و محدثان سنی و ذکر مأخذ در پاورقی‌ها، خواننده را قدم‌به‌قدم در فضای استدلالی نویسنده همراه می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فضائل امیرالمومنین علی ابن ابیطالب (ع) در روایات اهل سنت

کتاب فضایل امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام در روایات اهل سنت با تمرکز بر آیات قرآن و احادیث منقول در منابع اهل سنت نوشته شده و مجتبی روشنگر در آن کوشیده است سیمای امام علی علیه‌السلام را از دل همین منابع بازخوانی کند. متن کتاب نشان می‌دهد که نویسنده به سراغ کتاب‌هایی مانند صحیح مسلم، مسند احمد بن حنبل، تفاسیر معروف اهل سنت و آثاری چون شواهد التنزیل، ینابیع الموده، ذخائر العقبی، احقاق الحق و… رفته و نقل‌های متعدد را کنار هم چیده است. ساختار کتاب بر پایه‌ی فصل‌بندی موضوعی است: فصل اول به «آیاتی در مورد امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب از کتب اهل سنت» اختصاص دارد و آیات متعددی را بررسی می‌کند؛ از آیه‌ی تطهیر و آیه‌ی مباهله تا آیه‌ی مودت، سوره‌ی هل‌أتی، آیه‌ی نجوا، آیه‌ی «کونوا مع الصادقین»، آیه‌ی «سیجعل لهم الرحمن ودا» و ده‌ها آیه‌ی دیگر که در تفاسیر اهل سنت درباره‌ی آن‌ها سخن گفته شده است. در هر مورد ابتدا آیه آورده شده، سپس پرسشی مطرح شده که آیا این آیه درباره‌ی اهل‌بیت یا شخص امیرالمومنین علیه‌السلام است و بعد پاسخ با استناد به روایات و اقوال مفسران اهل سنت ارائه شده است. در ادامه‌ی کتاب فضائل امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام در روایات اهل سنت فصل‌های دیگری نیز آمده که به روایات نبوی درباره‌ی فضائل امام علی علیه‌السلام و اهل‌بیت علیهم‌السلام در منابع اهل سنت می‌پردازد. در بخشی از کتاب احادیثی نقل شده که در آن‌ها پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به صراحت از فضائل بی‌شمار علی علیه‌السلام سخن گفته و پاداش نوشتن، گفتن، شنیدن و حتی نگاه‌کردن به نوشته‌ای درباره‌ی فضائل آن حضرت را بیان کرده است. فصل‌های بعدی به احادیثی درباره‌ی اهل‌بیت علیهم‌السلام، جایگاه محبت و ولایت آنان، و تفسیر آیاتی مانند «والسابقون السابقون»، «خیرالبریه»، «الصراط المستقیم»، «حبل‌الله»، «عروة الوثقی» و «من المؤمنین رجال صدقوا…» می‌پردازد. در سراسر کتاب، نام راویان، محدثان و مفسران اهل سنت و محل نقل حدیث یا تفسیر (جلد و صفحه) ذکر شده است تا خواننده بتواند مسیر استنادها را دنبال کند. این شیوه باعث شده کتاب علاوه‌بر طرح کلی فضائل، به‌نوعی فهرست‌واره‌ای از منابع اهل سنت درباره‌ی امام علی علیه‌السلام نیز باشد.

خلاصه کتاب فضائل امیرالمومنین علی ابن ابیطالب (ع) در روایات اهل سنت

نویسنده در فضائل امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام در روایات اهل سنت ابتدا از یک حدیث نبوی آغاز کرده است که در آن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله از فضائل بی‌شمار علی علیه‌السلام سخن می‌گوید و برای گفتن، نوشتن، شنیدن و حتی نگاه‌کردن به نوشته‌ای درباره‌ی این فضائل آثاری مانند آمرزش گناهان و استغفار فرشتگان را برمی‌شمارد. سپس کتاب وارد فصل اول می‌شود که محور آن آیات قرآن است. در این فصل برای هر آیه یک سؤال طرح شده است؛ مثلاً درباره‌ی آیه‌ی تطهیر پرسیده شده آیا این آیه درباره‌ی اهل‌بیت است یا همسران پیامبر؟ نویسنده با تکیه بر قواعد زبان عربی (تفاوت ضمیر مذکر و مؤنث) و سپس با نقل روایات متعدد از منابع اهل سنت مانند صحیح مسلم، مسند احمد، اسباب النزول واحدی، تفسیر طبری، شواهد التنزیل حسکانی و… نشان داده است که در این روایات، اهل‌بیت به علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم‌السلام تفسیر شده‌اند. همین الگو در آیات دیگر نیز تکرار شده است: در آیه‌ی مباهله، روایات اهل سنت نقل می‌شود که پیامبر در روز مباهله تنها علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم‌السلام را همراه خود آورد و آنان را «اهلی» خواند. در آیه‌ی مودت، نقل‌هایی از ابن‌عباس و دیگران آورده شده که «قربی» را به اهل‌بیت پیامبر تفسیر کرده‌اند. درباره‌ی سوره‌ی هل‌أتی، نویسنده به گزارش مفسران اهل سنت اشاره کرده که نزول آیات «ویطعمون الطعام…» را درباره‌ی علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم‌السلام دانسته‌اند. در آیه‌ی نجوا، روایاتی نقل شده که تنها کسی که پیش از نجوا با پیامبر صدقه داد علی علیه‌السلام بود و سپس آیه به‌سبب سختی آن بر امت نسخ شد. در آیات دیگری مانند «کونوا مع الصادقین»، «سیجعل لهم الرحمن ودا»، «ومن عنده علم الکتاب»، «خیرالبریه»، «الصراط المستقیم»، «حبل‌الله»، «عروة الوثقی»، «من المؤمنین رجال صدقوا…»، «والذین آمنوا وعملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن ودا» و… نیز روایات اهل سنت نقل شده که مصداق این تعابیر را پیامبر و علی علیه‌السلام یا علی و شیعیان او دانسته‌اند. در بخش‌های بعدی کتاب، نویسنده به آیاتی می‌پردازد که به‌گفته‌ی روایات اهل سنت با رخدادهای تاریخی زندگی امام علی علیه‌السلام پیوند خورده‌اند؛ مانند آیه‌ی «وکفی الله المؤمنین القتال» که در برخی نقل‌ها به کشته‌شدن عمرو بن عبدود به دست علی علیه‌السلام در جنگ احزاب مربوط دانسته شده است یا آیاتی که درباره‌ی جنگ با ناکثین و قاسطین تفسیر شده‌اند. همچنین آیاتی که به پرسش از نعمت‌ها، امتحان مؤمنان، شناخت منافقان از «لحن القول» و سؤال از ولایت در قیامت اشاره دارند در کتاب با روایاتی از منابع اهل سنت همراه شده‌اند که در آن‌ها ولایت علی علیه‌السلام محور سؤال و امتحان معرفی شده است. در پایان، مجموعه‌ای از آیات درباره‌ی برگزیدگان، سابقان، اهل بهشت، طوبی، آل‌یاسین و… آورده شده که در روایات اهل سنت به نحوی با اهل‌بیت و به‌طور خاص با امیرالمومنین علیه‌السلام پیوند خورده‌اند. در تمام این مسیر، نویسنده تلاش کرده است نشان دهد که محبت و ولایت علی علیه‌السلام نه‌تنها در منابع شیعه بلکه در متون معتبر اهل سنت نیز جایگاهی پررنگ دارد.

چرا باید کتاب فضائل امیرالمومنین علی ابن ابیطالب (ع) در روایات اهل سنت را بخوانیم؟

فضائل امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام در روایات اهل سنت برای خواننده‌ای که به دنبال شناخت جایگاه امام علی علیه‌السلام در متون اسلامی است یک نقشه‌ی متمرکز از آیات و روایات فراهم کرده است. این کتاب به‌جای تکیه بر نقل‌های درون‌مذهبی، سراغ منابع اهل سنت رفته و نشان داده است که در تفاسیر، کتب حدیث و آثار تاریخی آنان چه تصویری از فضائل و منزلت امیرالمومنین علیه‌السلام ارائه شده است. این رویکرد باعث می‌شود خواننده بتواند فراتر از مرزهای درون‌مذهبی، با استنادهای مشترک گفت‌وگو کند و ببیند چگونه آیاتی مانند آیه‌ی تطهیر، مباهله، مودت، هل‌أتی، نجوا، «خیرالبریه»، «الصراط المستقیم» و «حبل‌الله» در منابع اهل سنت به امام علی علیه‌السلام و اهل‌بیت علیهم‌السلام پیوند خورده‌اند. کتاب همچنین برای کسانی که به دنبال دسترسی سریع به محل‌های استناد در منابع اهل سنت هستند مفید است؛ زیرا در کنار هر روایت، نام کتاب، مؤلف و گاهی جلد و صفحه ذکر شده است. ساختار پرسش‌وپاسخ کتاب کمک می‌کند موضوعات پراکنده‌ی قرآنی و حدیثی در قالب سؤالات روشن دسته‌بندی شوند؛ مثلاً «آیا این آیه درباره‌ی اهل‌بیت است؟»، «آیا این سوره در شأن علی علیه‌السلام نازل شده است؟» یا «مقصود از صراط مستقیم در این آیه کیست؟». این شیوه برای مطالعه‌ی موضوعی قرآن و حدیث درباره‌ی امیرالمومنین علیه‌السلام کارآمد است و امکان می‌دهد خواننده در هر بار مراجعه، یک آیه یا یک محور را به‌طور مستقل دنبال کند. برای پژوهشگران و طلاب، کتاب می‌تواند به‌عنوان یک فهرست اولیه از منابع اهل سنت درباره‌ی فضائل امام علی علیه‌السلام به‌کار آید و برای علاقه‌مندان عمومی‌تر، تصویری منسجم از پیوند قرآن، سیره‌ی نبوی و شخصیت امیرالمومنین علیه‌السلام ارائه کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به دانشجویان و طلاب علوم دینی که در موضوع امامت، تفسیر و حدیث کار می‌کنند این کتاب پیشنهاد می‌شود. همچنین به پژوهشگران و علاقه‌مندان مباحث تقریبی و گفت‌وگوی شیعه و اهل سنت، و کسانی که به‌دنبال شناخت جایگاه امام علی علیه‌السلام در منابع اهل سنت هستند خواندن این اثر توصیه می‌شود. برای مخاطبانی که می‌خواهند آیات مرتبط با اهل‌بیت علیهم‌السلام را به‌صورت موضوعی و مستند دنبال کنند نیز این کتاب مناسب است.