کتاب پایان تروما با علم نوین تاب آوری

کتاب پایان تروما با علم نوین تاب‌آوری نوشته جورج بونانو و ترجمه زهرا نبی‌ ئی توسط موسسه انتشارات فلسفه منتشر کرده است. نویسنده که سال‌ها در حوزه‌ی تروما، سوگ و تاب‌آوری پژوهش کرده است، در این اثر نگاه رایج به آسیب روانی را به چالش کشیده و بر این نکته تمرکز کرده است که بیشتر انسان‌ها در برابر رویدادهای سخت، بسیار تاب‌آورتر از چیزی هستند که معمولاً تصور می‌شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب پایان تروما با علم نوین تاب آوری

کتاب پایان تروما با علم نوین تاب‌آوری با روایت مفصل داستان جِد آغاز می‌شود؛ نوازنده‌ای که در نیویورک زیر چرخ‌های کامیون زباله می‌رود، پایش خرد می‌شود، شش هفته در کمای القایی می‌ماند، چندین عمل جراحی سنگین را پشت‌سر می‌گذارد و درنهایت با قطع کامل پای چپ و تغییرات جدی در بدنش بیدار می‌شود. جورج ای. بونانو در این روایت، جزئیات پزشکی، تجربه‌های حسی، رؤیاهای عجیب دوران کما، ترس‌ها، دردها و لحظه‌به‌لحظه بیدارشدن تدریجی جِد را دنبال کرده است؛ از کابوس‌های طولانی و توهم‌های بیمارستانی تا لحظه‌ی مواجهه با بدن تغییر‌یافته و خاطرات هجوم‌آور حادثه. سپس نقطه‌ی چرخش را نشان می‌دهد: جایی که تصاویر مزاحم و فلش‌بک‌ها ناگهان فروکش می‌کنند و جِد با شگفتی می‌پرسد چرا حالش آن‌قدرها بد نیست و چرا برخلاف انتظار عمومی، به اختلال استرس پس از سانحه دچار نشده است. 

در همین نقطه، کتاب از سطح یک روایت تکان‌دهنده عبور می‌کند و وارد بحث نظری می‌شود؛ بحثی که در آن نویسنده نگاه ذات‌گرایانه به تروما و PTSD را نقد کرده است. کتاب پایان تروما با علم نوین تاب‌آوری در بخش اول با عنوان دو سوم و فصل‌هایی مانند شکل‌گیری اختلال استرس پس از سانحه تاریخ ایده‌ی تروما را مرور می‌کند. بونانو از خاستگاه انسان در موزه‌ی تاریخ طبیعی نیویورک شروع می‌کند، به عصر پلیستوسن و خطر شکارچیان بازمی‌گردد و سپس به سراغ متون کهن می‌رود؛ از ایلیاد هومر تا یادداشت‌های ساموئل پپیز دربارۀ آتش‌سوزی بزرگ لندن. 

او نشان می‌دهد که برای هزاران سال، اگرچه جنگ، مرگ و فجایع در متن‌ها حضور داشته‌اند، اما مفهوم آسیب روانی پایدار پس از حادثه تقریباً غایب بوده است. در ادامه، کتاب مسیر شکل‌گیری تدریجی مفهوم تروما را از پزشکی قرن نوزدهم، ایده‌ی ستون فقرات ریلی، کار هرمان اوپنهایم و سپس شوک انفجار در جنگ جهانی اول دنبال می‌کند؛ از اعدام سربازانی مانند هنری فار تا شعرهای ویلفرد اوون و رمان در جبهۀ غرب خبری نیست. بعد به قرن بیستم و تدوین DSM، ابداع رسمی PTSD، گسترش معیارهای تشخیصی و نقدهایی که به افزایش بی‌ضابطه‌ی مرزهای تشخیص وارد شده، می‌رسد. در فصل کشف تاب‌آوری نیز کتاب از جنگل‌ها و کار هالینگ بر اکوسیستم‌ها شروع کرده و به پژوهش‌های رشد کودک، مفهوم جادوی معمولی آن ماستن، الگوهای سوگ و سپس تجربه‌های پس از حملات ۱۱ سپتامبر در نیویورک می‌پردازد تا نشان دهد تاب‌آوری نه استثنا، که نتیجه‌ای پرتکرار است.

متن کتاب از یک‌سو سرشار از روایت‌های شخصی و جزئیات تجربه‌زیسته‌ی افرادی است که با حوادثی تهدیدکننده‌ی زندگی روبه‌رو شده‌اند و از سوی دیگر، به‌کمک تاریخچه، پژوهش‌های علمی و تحلیل‌های نظری، تصویری تازه از تروما و تاب‌آوری ارائه کرده است. بونانو با روایت داستان جِد، نوازنده‌ای که در تصادفی هولناک پای خود را از دست می‌دهد و ماه‌ها در کمای القایی می‌ماند، وارد بحث می‌شود و سپس قدم‌به‌قدم نشان می‌دهد چرا انتظار همگانی برای بروز اختلال استرس پس از سانحه، با واقعیت تجربی انسان‌ها هم‌خوان نیست. 

در ادامه، کتاب با مرور تاریخ شکل‌گیری مفهوم تروما، از حماسه‌ی ایلیاد و یادداشت‌های ساموئل پپیز تا جنگ‌های جهانی، جنگ ویتنام و تدوین تشخیص PTSD در DSM، نشان می‌دهد چگونه یک ایده‌ی علمی به‌تدریج به مفهومی فراگیر در فرهنگ عمومی تبدیل شده است. پایان تروما با علم نوین تاب‌آوری در عین روایت‌محوربودن، ساختاری تحلیلی دارد و خواننده را از سطح داستان‌های فردی به سطح الگوهای کلی واکنش انسان‌ها به رویدادهای آسیب‌زا می‌برد.

خلاصه کتاب پایان تروما با علم نوین تاب آوری

هسته‌ی اصلی کتاب پایان تروما با علم نوین تاب‌آوری این است که بیشتر انسان‌ها پس از مواجهه با رویدادهای بالقوه آسیب‌زا، دچار فروپاشی پایدار نمی‌شوند و تاب‌آوری، پیامد غالب است نه استثنا. بونانو از داستان جِد به‌عنوان نمونه‌ای زنده استفاده می‌کند: فردی که تصادفی مرگبار، قطع عضو، کمای طولانی، رؤیاهای کابوس‌وار و خاطرات هولناک را تجربه می‌کند، اما پس از چند روز هجوم خاطرات، فلش‌بک‌ها فروکش می‌کنند و او می‌تواند بدون گرفتارشدن در چرخه‌ی مزمن PTSD به زندگی روانی نسبتاً باثباتی برگردد. این تجربه، برای نویسنده نقطۀ ورود به پرسش بزرگ کتاب است: چرا درحالی‌که انتظار عمومی این است که همه بعد از تروما دچار اختلال استرس پس از سانحه شوند، بسیاری از افراد چنین سرنوشتی پیدا نمی‌کنند. 

این کتاب نشان می‌دهد که نگاه رایج به تروما، تحت‌تأثیر نوعی ذات‌گرایی است؛ یعنی این فرض که رویداد آسیب‌زا ماهیتی ثابت و تغییرناپذیر دارد که به‌طور خودکار به واکنش‌هایی مانند PTSD منجر می‌شود و در مقابل، افراد تاب‌آور گویا ذات مقاوم دارند. بونانو با مرور پژوهش‌های چند دهه‌ی اخیر توضیح می‌دهد که نه خود تروما و نه PTSD پدیده‌هایی ثابت و یک‌دست نیستند، بلکه حالت‌هایی پویا و سیال‌اند که در طول زمان شکل می‌گیرند و تغییر می‌کنند. 

او تفاوت میان استرس آسیب‌زای گذرا (واکنش طبیعی و کوتاه‌مدت به حادثه) و اختلال استرس پس از سانحه (وقتی استرس تشدید و مزمن می‌شود) را برجسته می‌کند و نشان می‌دهد که بیشتر افراد در همان بازۀ کوتاه‌مدت، به‌طور طبیعی به سطح عملکرد عادی بازمی‌گردند. در ادامه، کتاب به پارادوکس تاب‌آوری می‌پردازد: این‌که فهرست‌کردن چند ویژگی ثابت (مثلاً چند صفت شخصیتی) برای توضیح تاب‌آوری کافی نیست، چون هیچ ویژگی یا رفتاری همیشه و برای همه مفید نیست. آنچه اهمیت دارد، انعطاف‌پذیری در تنظیم واکنش‌ها و راهبردهاست؛ چیزی که نویسنده آن را ذهنیت انعطاف‌پذیری و توالی انعطاف‌پذیری می‌نامد. 

چرا باید کتاب پایان تروما با علم نوین تاب آوری را بخوانیم؟

پایان تروما با علم نوین تاب‌آوری تصویری متفاوت از تروما ارائه می‌کند که هم از روایت‌های شخصی و هم از پژوهش‌های گسترده تغذیه شده است. این کتاب از یک‌سو با داستان‌های پرجزئیات، مانند ماجرای جِد و رؤیاهای طولانی دوران کما، تجربه‌ی زیسته‌ی مواجهه با مرگ، درد، قطع عضو و بازگشت تدریجی به هوشیاری را ملموس کرده است و از سوی دیگر، این تجربه‌ها را در چارچوبی وسیع‌تر قرار می‌دهد؛ چارچوبی که تاریخ پزشکی، جنگ‌ها، شکل‌گیری تشخیص PTSD، نقدهای علمی و داده‌های طولی درباره‌ی سوگ و بلایا را دربرمی‌گیرد. 

خواننده در طول متن می‌بیند چگونه یک مفهوم تخصصی، از ستون فقرات ریلی و شوک انفجار تا PTSD، به‌تدریج وارد فرهنگ عمومی شده و چرا این گسترش، هم آگاهی‌آفرین بوده و هم گاهی مرز میان رنج طبیعی و اختلال را مبهم کرده است. ویژگی مهم دیگر کتاب پایان تروما با علم نوین تاب‌آوری تمرکز آن بر تاب‌آوری به‌عنوان نتیجه‌ای معمول است. نویسنده با مثال‌هایی از کودکان محروم، بازماندگان سوگ، قربانیان حوادث صنعتی و ساکنان نیویورک پس از یازده سپتامبر نشان داده است که جادوی معمولی ذهن انسان در عمل چگونه کار می‌کند و چرا بسیاری از افراد، حتی در شرایط بسیار سخت، می‌توانند به زندگی عادی بازگردند. 

درعین‌حال، کتاب رنج کسانی را که به PTSD یا مشکلات پایدار دچار می‌شوند کوچک نمی‌کند، بلکه تلاش کرده است جای این اختلال را در طیف وسیع‌تری از واکنش‌ها روشن کند. برای خواننده‌ای که با واژه‌هایی مانند تروما، PTSD و تاب‌آوری زیاد روبه‌رو می‌شود، این اثر فرصتی است برای دیدن پشت‌صحنه‌ی علمی این مفاهیم و آشنایی با ایده‌ی ذهنیت انعطاف‌پذیری؛ ایده‌ای که می‌تواند در فهم بهتر واکنش‌های خود و دیگران به رویدادهای سخت مفید باشد.

خواندن کتاب پایان تروما با علم نوین تاب‌ آوری را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب پایان تروما با علم نوین تاب‌آوری به کسانی که به موضوعاتی مانند تروما، سوگ، اضطراب پس از حوادث، تاب‌آوری و سلامت روان علاقه‌مندند، پیشنهاد می‌‌شود.  دانشجویان و فعالان رشته‌های روان‌شناسی، مشاوره، مددکاری اجتماعی و مطالعات سلامت که می‌خواهند از دل روایت‌های عینی و تاریخچه‌ی علمی، تصویری دقیق‌تر از PTSD و تاب‌آوری به‌دست آورند. این کتاب برای افرادی که خود یا اطرافیان‌شان تجربه‌ی حوادث سخت، بیماری‌های شدید، تصادف، جنگ یا بلایای طبیعی را پشت‌سر گذاشته‌اند و می‌خواهند بدانند چرا واکنش‌ها این‌قدر متنوع است و همیشه به اختلال پایدار منجر نمی‌شود، می‌تواند روشنگر باشد.

درباره جورج بونانو

جورج بونانو، استاد روان‌شناسی بالینی در دانشگاه کلمبیا، از پژوهشگران مشهور حوزه‌ی تاب‌آوری است. او طی بیش از ۲۰ سال، واکنش انسان‌ها به بحران‌هایی مانند سوگ، جنگ و بیماری را بررسی کرده و به نتایجی متفاوت از دیدگاه‌های سنتی رسیده است. برخلاف باور رایج که انسان را در برابر آسیب‌های روانی بسیار شکننده می‌داند، بونانو نشان داد بیشتر افراد پس از تجربه‌های سخت دچار فروپاشی نمی‌شوند. او معتقد است تاب‌آوری نه یک ویژگی نادر، بلکه واکنش طبیعی و غالب انسان است. پژوهش‌های او نشان می‌دهد ذهن انسان توانایی بالایی در سازگاری با فشارهای روانی دارد و اغلب افراد با تنظیم هیجانات خود، به زندگی عادی بازمی‌گردند.

کتاب پایان تروما نتیجه‌ی این تحقیقات است؛ جایی که بونانو نظریه‌ی مسیرهای تاب‌آوری را مطرح می‌کند. این نظریه توضیح می‌دهد که افراد در مواجهه با بحران، واکنش‌های متفاوتی دارند و نمی‌توان همه را با یک الگوی واحد درمان کرد. از نگاه او، روان‌شناسی زمانی ارزشمند است که واقعیت پیچیده‌ی رفتار انسان را بدون پیش‌داوری درک کند.

بخشی از کتاب پایان تروما با علم نوین تاب آوری

«سؤال‌های مهمی داشتم. بیشتر می‌خواستم بدانم چرا وضعیت روانی‌ام بدتر نشده است. واقعاً گیج شده بودم. شنیده بودم همه بعد از چنین اتفاقی به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) دچار می‌شوند، پس چرا حال من خوب بود؟ واقعاً چرا حالم خوب بود؟» * چرا حال جِد خوب بود؟ چگونه ممکن است کسی پس از چنین تجربۀ هولناکی حالش خوب باشد؟ این پرسش عمیق و بدون پاسخ به‌نظر می‌رسد. اما پاسخی وجود دارد. البته، هرگز با قطعیت کامل نمی‌فهمیم چرا جِد ازنظر روانی آسیبی ندیده بود. این واقعیت که او مدتی طولانی‌ در کما بود، حداقل بخشی از تجربه‌اش را در هاله‌ای از ابهام قرار می‌دهد. بااین‌حال، می‌توانیم بقیه ماجرا را توضیح دهیم، نه‌فقط برای جِد، بلکه برای هرکسی که در چنین شرایط دشواری گرفتار می‌شود. داستانْ از نگرش ما به تروما آغاز می‌شود. براساس دیدگاه رایج، جِد باید ازنظر روانی درهم‌شکسته می‌شد و آن بهبود ظاهریِ سریع چیزی جز توهم یا انکار کوتاه‌مدت زخم‌های روانی عمیق‌تر نهفته در اعماق ذهنش نبود. اما این دیدگاه که بیش از نیم قرن گذشته بر درک ما حاکم بوده، ناقص است. تا همین اواخر، بیشتر دانسته‌های ما دربارۀ تروما از مطالعۀ شدیدترین واکنش‌ها، مانند اختلال پس از سانحه (PTSD)، سرچشمه می‌گرفت. این نگاه تک‌بعدی می‌تواند گمراه‌کننده باشد. بدیهی است که باید برای درک تروما‌های عمیق تلاش کنیم، اما مشکل زمانی ایجاد می‌شود که صرفاً بر این هدف تمرکز می‌کنیم و تجربه‌های افرادی را که چنین واکنش‌های شدیدی نشان می‌دهند، نادیده می‌گیریم. در چنین شرایطی، ‌خوب می‌دانیم چه‌چیزهایی ممکن است اشتباه پیش برود، اما نمی‌دانیم چه‌چیزی درست پیش می‌رود. متأسفانه، کم‌کم به این باور می‌رسیم که اوضاع صرفاً می‌تواند بد و خراب شود؛ گویی هر استرس آسیب‌زا، به آسیب‌های پایدار و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) منجر می‌شود. این نوع استدلال را ذات‌گرایی می‌نامند. ذات‌گرایی در این باور ریشه دارد که رویداد آسیب‌زا «طبیعی» است و ماهیتی تغییرناپذیر و نادیدنی دارد که باعث می‌شود به شیوه‌های خاصی احساس و رفتار کنیم. ما تمایل داریم اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) را این‌گونه بدانیم. هنگامی که این مفاهیم را ذات‌گرایی می‌کنیم، فرض می‌کنیم انسان‌ها آن‌ها را ابداع یا خلق نکرده‌اند، بلکه همیشه وجود داشته‌اند و انسان‌ها صرفاً آن‌ها را کشف کرده‌اند.»