کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک

کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک (An introduction to classical Islamic philosophy) نوشته‌ اولیور لیمن و ترجمه‌ علی مرادی، تصویری تحلیلی از سنت فلسفی جهان اسلام در سده‌های میانه ارائه کرده است. نشر حوزه علمیه مروی این کتاب را منتشر کرده است. این کتاب در قالب چند بخش و فصل، از زمینه‌ی تاریخی و کلامی پیدایش فلسفه در جهان اسلام آغاز می‌کند، سپس به سراغ فیلسوفان و جریان‌های اصلی مانند فارابی، ابن‌سینا، غزالی، ابن‌ رشد، حکمت اشراق، عرفان و نیز نقش متکلمان و فقیهان می‌رود. نویسنده در پیشگفتار تأکید کرده است که هدف او نوشتن یک تاریخ‌نگاری جامع نیست، بلکه می‌خواهد از خلال چند مسئله‌ی محوری مانند آفرینش، علیت، علم الهی، نسبت عقل و وحی و اخلاق، طعم و منطق درونی فلسفه‌ی اسلامی را نشان دهد و خواننده را به سراغ متون اصلی فیلسوفان بفرستد. کتاب درآمدی به فلسفه‌ اسلامی کلاسیک علاوه‌بر معرفی چهره‌ها و مکاتب، به بحث‌های روش‌شناختی مهمی مانند نسبت فلسفه و کلام، منطق و نحو، عقل و شریعت و نیز نقش ترجمه‌ی متون یونانی در شکل‌گیری فلسفه‌ی اسلامی پرداخته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک

کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک با تمرکز بر سنت فلسفی سده‌های میانه در جهان اسلام، از همان ابتدا جایگاه خود را به‌عنوان متنی مسئله‌محور روشن کرده است. اولیور لیمن در پیشگفتار چاپ اول توضیح داده است که قصد ندارد روایت تاریخی کاملی از همه‌ی فیلسوفان و مکاتب ارائه کند، بلکه می‌خواهد چند مسئله‌ی کلیدی را دنبال کند: چگونگی آفرینش جهان، معنای علیت، امکان علم خدا به جزئیات، نسبت عقل و وحی در اخلاق و سیاست و جایگاه فلسفه در کنار کلام و فقه. او نشان داده است که چگونه این مسائل در بستر نزاع‌های کلامی میان معتزله و اشاعره، بحث‌های فقهی درباره‌ی قیاس و تأویل و منازعات سیاسی صدر اسلام شکل گرفته‌اند. 

در این مسیر، کتاب به نقش خلیفه مأمون و بیت‌الحکمه، ترجمه‌ی آثار افلاطون، ارسطو و نوافلاطونیان و نیز مناظره‌های مشهور میان متکلمان و فیلسوفان مانند گفت‌وگوی ابوبشر متی و ابوسعید سیرافی پرداخته است. در ادامه‌ی کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک اثر اولیور لیمن، ساختار بحث‌ها به‌صورت بخش‌ها و فصل‌های موضوعی تنظیم شده است. در بخش اول با عنوان یورش غزالی به فلسفه، فصل‌هایی مانند چگونه خدا جهان را آفرید؟، جاودانگی و عقل فعال و آیا خدا می‌تواند جزئیات را بداند؟ به تحلیل انتقادی مواجهه‌ی غزالی با فیلسوفان و مقایسه‌ی آن با ابن‌ رشد و ابن‌ میمون اختصاص یافته است. 

بخش دوم با عنوان عقل در مقابل وحی در حکمت عملی، فصل‌هایی مانند آیا اخلاق دینی عینی است یا ذهنی؟، سعادت، فلسفه و جامعه و چگونه فلسفه‌ی اسلامی بخوانیم؟ را در بر دارد که در آن‌ها نسبت فلسفه با شریعت، سیاست و زندگی جمعی بررسی شده است. اولیور لیمن در ویراست دوم، فصلی مستقل درباره‌ی ابن‌ رشد افزوده و شرحی کوتاه درباره‌ی عرفان و حکمت اشراق وارد کرده است تا نشان دهد این جریان‌ها چگونه در کنار فلسفه‌ی مشائی، تصویر کامل‌تری از فضای فکری جهان اسلام می‌سازند. در پایان کتاب نیز بخشی مفصل برای کتابنامه و مطالعات تکمیلی آمده است که مسیرهای ادامه‌ی پژوهش را معرفی کرده است.

خلاصه کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک

کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک از مقدمه‌ی مترجم و دو پیشگفتار نویسنده آغاز می‌شود و سپس در مقدمه‌ی مفصل مؤلف، زمینه‌ی تاریخی و دینی شکل‌گیری فلسفه در جهان اسلام ترسیم شده است. اولیور لیمن ابتدا از خود اسلام و تجربه‌ی نبوی شروع کرده است: از زندگی پیامبر، نزول وحی، شکل‌گیری قرآن، هجرت، گسترش جامعه‌ی اسلامی و پیدایش مسئله‌ی خلافت، سپس نشان داده است که چگونه اختلاف بر سر جانشینی پیامبر به طرح پرسش‌هایی درباره‌ی عدالت الهی، رهبری مشروع و نقش عقل در دین انجامیده است.

در گام بعد، کتاب به پیدایش کلام و فقه به‌عنوان دو حوزه‌ی اصلی تفکر نظری در اسلام پرداخته است و نشان می‌دهد که فقیهان و متکلمان چگونه با ابزارهای استدلالی خود، جایگاهی برای عقل در کنار دین ایجاد کردند، هرچند نسبت به مفاهیم یونانی بدگمان بودند. در ادامه، کتاب به ورود فلسفه‌ی یونانی از طریق ترجمه‌ها و نقش بیت‌الحکمه پرداخته و سپس با تمرکز بر فارابی، ابن‌سینا، غزالی، ابن‌رشد و موسی بن میمون، ساختار فلسفه‌ی مشائی اسلامی را بررسی کرده است، از نظریه‌ی صدور و عقول تا مسئله‌ی قدم و حدوث عالم، علیت، نفس و عقل فعال و نسبت علم الهی با جزئیات.

در بخش‌های مربوط به غزالی و ابن‌ رشد، مناقشه‌ی سه مسئله‌ی اصلی فلسفی بازخوانی شده و در ادامه، نسبت عقل و وحی در حکمت عملی و تلاش فیلسوفان برای هماهنگی اخلاق و دین بررسی شده است. ویراست دوم نیز با افزودن اشاره‌ای به عرفان و حکمت اشراق، پیوند آن‌ها با فلسفه‌ی مشائی را نشان می‌دهد. در پایان، کتاب با راهنمایی برای خوانش فلسفه‌ی اسلامی تأکید می‌کند که فهم این سنت نیازمند توجه هم‌زمان به زمینه‌های کلامی، فقهی و ریشه‌های یونانی مفاهیم است، در کنار درک درونی منطق خود فلسفه اسلامی.

چرا باید کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک را بخوانیم؟

کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک از چند جهت اثری متمایز در میان نوشته‌های مربوط به فلسفه‌ی اسلامی است. نویسنده در مقدمه‌ی خود تصریح کرده است که به‌جای دنبال‌کردن خطی از زندگی‌نامه‌ها و تاریخ‌نگاری، چند مسئله‌ی محوری را برگزیده و آن‌ها را در طول سنت فلسفی اسلامی دنبال کرده است. این رویکرد باعث شده است که خواننده با مسئله‌محوری فلسفه‌ی اسلامی آشنا شود.

این کتاب همچنین تصویری چندلایه از نسبت فلسفه و دین در جهان اسلام ارائه کرده است که در آن، نه‌تنها استدلال‌های فیلسوفان مشائی مانند فارابی و ابن‌سینا شرح داده شده، بلکه واکنش‌های متکلمان، فقیهان و جریان‌های شیعی و سنی نیز به‌تفصیل آمده است. خواننده می‌تواند ببیند که چگونه مناظره‌هایی مانند گفت‌وگوی سیرافی و ابوبشر متی، یا نزاع معتزله و اشاعره، زمینه‌ی فکری‌ای را ساخته‌اند که فیلسوفان در در بستر آن آثار خود را نوشته‌اند. این نگاه، فلسفه‌ی اسلامی را از قالب مجموعه‌ای از آرای فیلسوفان بیرون آورده و آن را در دل شبکه‌ای از منازعات زبانی، حقوقی و الهیاتی نشان داده است. 

ویراست دوم کتاب نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا لیمن در آن به بازنگری دیدگاه خود درباره‌ی عرفان و حکمت اشراق پرداخته و نشان داده است که این جریان‌ها را نمی‌توان بیرون از قلمرو فلسفه قرار داد. افزوده‌شدن بحث مستقل درباره‌ی ابن‌ رشد و تأکید بر نقش او به‌عنوان شارح ارسطو و حلقه‌ی پیوند میان فلسفه‌ی اسلامی و سنت مسیحی و یهودی، افق مقایسه‌ی میان سنت‌ها را گسترش داده است.

خواندن کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، الهیات، مطالعات اسلامی و تاریخ اندیشه پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال درکی تحلیلی از سنت فلسفی اسلامی هستند. این اثر همچنین به طلاب و علاقه‌مندان به مباحث کلامی و فقهی که می‌خواهند نسبت این حوزه‌ها را با فلسفه‌ی یونانی و منطق ارسطویی بهتر بفهمند و به خوانندگانی که قصد دارند پیش از ورود مستقیم به آثار فارابی، ابن‌سینا، غزالی و ابن‌ رشد، با مسائل و زمینه‌ی فکری آن‌ها آشنا شوند، توصیه می‌شود.