کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی

کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی نوشته‌ی عمر گوکان اولوم و دینجی کوکسال و با ترجمه‌ی مهری جلالی به‌کوشش پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شده است. این کتاب بخشی از «مجموعه‌ی سی‌جلدی استعمارشناسی در ایران» است و در مجموعه‌ی «استعمارشناسی معرفتی و زبانی» جای می‌گیرد. متن حاضر بر پایه‌ی رساله و کتابی پژوهشی درباره‌ی ایدئولوژی و هژمونی در کتاب‌های درسی آموزش زبان انگلیسی نوشته شده و به‌طور خاص به این سؤال می‌پردازد که زبان انگلیسی چگونه در قالب کتاب‌های درسی، حامل ایدئولوژی، استیلا و امپریالیسم زبانی است. نویسندگان با تکیه‌بر زبان‌شناسی کاربردی، مطالعات پسااستعماری، آموزش انتقادی و تحلیل گفتمان انتقادی نشان داده‌اند که کتاب‌های درسی زبان انگلیسی فقط ابزار آموزش دستور و واژگان نیستند بلکه شبکه‌ای از پیام‌های فرهنگی، سیاسی و اقتصادی را نیز منتقل می‌کنند. در این اثر، هم ساختار نظری مفاهیمی مانند ایدئولوژی، استیلا، امپریالیسم زبانی، سیاست‌گذاری زبان، برنامه‌ی درسی پنهان و جهانی‌شدن توضیح داده شده و هم یک پژوهش میدانی ترکیبی (کمّی و کیفی) بر روی کتاب‌های درسی جهانی و بومی و نیز دیدگاه معلمان، دانش‌آموزان و استادان دانشگاه انجام شده است. کتاب نشان می‌دهد چگونه فرهنگ کشورهای حلقه‌ی درونی انگلیسی‌زبان در کتاب‌های درسی مسلط می‌شود و فرهنگ‌های دیگر به حاشیه رانده می‌شوند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی

کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی با تکیه‌بر چارچوب‌های نظری زبان‌شناسی کاربردی، مطالعات پسااستعماری و آموزش انتقادی نوشته شده و متن ترجمه‌شده‌ی پژوهشی است که عمر گوکان اولوم و دینجی کوکسال درباره‌ی ایدئولوژی و استیلا در کتاب‌های درسی آموزش زبان انگلیسی انجام داده‌اند. در ابتدای کتاب، مقدمه‌ی مفصلی از موسی نجفی با عنوان «مقدمه‌ی مطالعات عالی استعمارشناسی در ایران» آمده که جایگاه این اثر را در پروژه‌ی بزرگ‌تر «استعمارشناسی ایرانی – اسلامی» توضیح می‌دهد و استعمار را در پیوند با تاریخ ایران، بیداری اسلامی، انقلاب اسلامی و نسبت شرق و غرب بررسی می‌کند. سپس مقدمه‌ی مترجم، مهری جلالی، خواننده را وارد فضای تخصصی آموزش زبان انگلیسی، نقش کتاب‌های درسی، برنامه‌ی درسی پنهان، ایدئولوژی، استیلا و امپریالیسم زبانی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه صنعت آموزش زبان انگلیسی با سرمایه‌گذاری‌های کلان، حامل ارزش‌ها و هنجارهای فرهنگی و اقتصادی کشورهای انگلیسی‌زبان است. در ادامه‌ی کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی، فصل اول با عنوان «پیش‌گفتار» به بیان مسئله، هدف مطالعه و چهارچوب نظری اختصاص دارد و توضیح می‌دهد که چرا تحلیل کتاب‌های درسی زبان انگلیسی از منظر ایدئولوژی و استیلا ضروری است و چه خلأهایی در پژوهش‌های پیشین وجود داشته است. کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی در فصل دوم «بررسی پیشینه» گستره‌ی وسیعی از مفاهیم را مرور کرده است: جهانی‌شدن، زبان انگلیسی و جهانی‌شدن، انگلیسی‌های جهانی، ایدئولوژی و ایدئولوژی زبان، تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی، ایدئولوژی فرهنگی و سیاسی، لیبرالیسم، محافظه‌کاری، سوسیالیسم، آنارشیسم، ملی‌گرایی، فاشیسم، ایدئولوژی جنسیتی، بوم‌شناسی، دین، چندفرهنگ‌گرایی، سیاست‌گذاری زبان، برنامه‌ی درسی پنهان، استیلای زبان، استیلای فرهنگی زبان انگلیسی، آموزش انتقادی، ساختارگرایی، پساساختارگرایی، ارزیابی کتاب درسی و ایدئولوژی در کتاب‌های درسی آموزش زبان انگلیسی. فصل سوم به روش تحقیق اختصاص دارد و طرح پژوهشی ترکیبی (تحلیل محتوای توصیفی، پرسش‌نامه و مصاحبه) را شرح می‌دهد. در فصل چهارم «تحلیل داده‌ها» و فصل پنجم «یافته‌ها و تفاسیر» نتایج تحلیل کمّی و کیفی کتاب‌های درسی جهانی و بومی و نیز دیدگاه دانش‌آموزان، دانشجویان، معلمان و استادان دانشگاه درباره‌ی ایدئولوژی و استیلا در کتاب‌های درسی زبان انگلیسی ارائه شده است. فصل ششم به بحث درباره‌ی سؤالات پژوهش و فصل هفتم به نتیجه‌گیری و «تلویحات» برای معلمان، زبان‌آموزان، سیاست‌گذاران و نویسندگان و ناشران کتاب‌های درسی می‌پردازد و نشان می‌دهد این یافته‌ها چه پیامدی برای آموزش زبان‌های خارجی و دوم دارد.

خلاصه کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی

کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی از مقدمه‌ای گسترده درباره‌ی استعمارشناسی ایرانی آغاز می‌شود که در آن موسی نجفی استعمار را نه‌فقط به‌عنوان یک تجربه‌ی سیاسی – نظامی بلکه به‌عنوان فرایندی چندلایه در حوزه‌های فرهنگی، زبانی، معرفتی و تمدنی توضیح داده است. در این مقدمه، پرسش‌هایی درباره‌ی زمان و میزان آسیب استعمار به ایران، شیوه‌های نفوذ قدرت‌های استعماری، شبکه‌های سلطه، صورت‌های مختلف استعمار و واکنش‌های نظری و عملی ایرانیان طرح شده و بر این نکته تأکید شده است که «استعمارشناسی ایرانی» تلاشی برای فهم علمی و بومی تجربه‌ی استعمار و نسبت آن با بیداری اسلامی و انقلاب اسلامی است. در این چارچوب، زبان و به‌ویژه زبان انگلیسی به‌عنوان یکی از ابزارهای مهم سلطه‌ی نو و فرانو معرفی شده است؛ ابزاری که از طریق جهانی‌سازی، شرق‌شناسی، امپریالیسم فرهنگی و جای‌گزینی زبان‌های بومی، هویت‌زدایی و هویت‌سازی جدید را دنبال می‌کند. در بخش‌های اصلی کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی، متن ترجمه‌شده‌ی پژوهش اولوم و کوکسال به‌صورت نظام‌مند پیش می‌رود. ابتدا در مقدمه‌ی مترجم و فصل «پیش‌گفتار» توضیح داده شده که یادگیری زبان انگلیسی به‌عنوان زبان خارجی یا دوم چگونه می‌تواند بر ارزش‌ها و تفکرات زبان‌آموز اثر بگذارد و چرا مفاهیمی مانند ایدئولوژی و استیلا برای فهم رابطه‌ی دانش اجتماعی و سلسله‌مراتب ناعادلانه‌ی قدرت ضروری است. نویسندگان نشان داده‌اند که با گسترش استیلای زبان انگلیسی، آموزش این زبان به تجارتی بین‌المللی تبدیل شده و کتاب‌های درسی به حاملان گفتمان‌های بسته، برنامه‌ی درسی پنهان و دستورکارهای فرهنگی، اقتصادی و سیاسی بدل شده‌اند. سپس با مرور ادبیات، جایگاه زبان انگلیسی در مدل حلقه‌های درونی، بیرونی و درحال گسترش، مفهوم «انگلیسی جهانی»، امپریالیسم زبانی، استیلای فرهنگی، برنامه‌ی درسی پنهان، آموزش انتقادی و تحلیل گفتمان انتقادی تشریح شده است. در ادامه، طرح پژوهشی ترکیبی معرفی شده که در آن کتاب‌های درسی جهانی (تألیف‌شده در کشورهای حلقه‌ی درونی) و کتاب‌های درسی بومی (تألیف‌شده در ترکیه و دیگر کشورها) از نظر عناصر ایدئولوژیک و استیلا تحلیل شده و هم‌زمان دیدگاه معلمان، دانش‌آموزان، دانشجویان و استادان دانشگاه از طریق پرسش‌نامه و مصاحبه گردآوری شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد فرهنگ حلقه‌ی درونی در کتاب‌های جهانی به‌شدت غالب است، فرهنگ حلقه‌ی بیرونی تقریباً نادیده گرفته می‌شود و در کتاب‌های بومی، فرهنگ حلقه‌ی درحال گسترش برجسته می‌شود اما همچنان تحت‌تأثیر هنجارهای انگلیسی‌زبانان باقی می‌ماند. همچنین مشخص شده که موضوعاتی مانند اقتصاد، تاریخ، مصرف‌گرایی و سبک زندگی غربی در کتاب‌ها پررنگ است درحالی‌که قانون، جنسیت، فقر، نژادپرستی و مسائل محلی یا غایب‌اند یا به‌شکل کلیشه‌ای بازنمایی می‌شوند. در فصل‌های پایانی، کتاب به تلویحات این وضعیت برای آموزش زبان می‌پردازد: ضرورت آموزش انتقادی، مشارکت معلمان و زبان‌آموزان در انتخاب کتاب‌های درسی، توجه به نیازهای زبانی و فرهنگی بومی، گنجاندن فرهنگ‌های حلقه‌ی بیرونی و درحال گسترش، و استفاده از تحلیل گفتمان انتقادی و اقدام‌پژوهی برای بازنگری در محتوا و ساختار کتاب‌های درسی.

چرا باید کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی را بخوانیم؟

کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی چند لایه‌ی مهم را هم‌زمان در یک متن گرد آورده است: از یک‌سو مقدمه‌ی مفصل استعمارشناسی ایرانی، نسبت استعمار با تاریخ و هویت ایران، و پیوند آن با بیداری اسلامی و انقلاب اسلامی را طرح کرده و از سوی دیگر، یک پژوهش تجربی دقیق در حوزه‌ی آموزش زبان انگلیسی و زبان‌شناسی کاربردی ارائه داده است. خواندن این کتاب امکان می‌دهد مفهوم‌هایی مانند ایدئولوژی، استیلا، امپریالیسم زبانی، برنامه‌ی درسی پنهان، انگلیسی جهانی، حلقه‌های درونی/بیرونی/درحال گسترش، و آموزش انتقادی نه‌فقط در سطح نظری بلکه در متن مثال‌های عینی کتاب‌های درسی و تجربه‌ی معلمان و زبان‌آموزان دیده شود. این اثر نشان می‌دهد کتاب درسی چگونه می‌تواند حامل گفتمان‌های پنهان درباره‌ی اقتصاد، تاریخ، فرهنگ، جنسیت و هویت باشد و چه‌طور ممکن است بدون آگاهی، سلسله‌مراتب قدرت و برتری فرهنگی را بازتولید کند. کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی برای کسانی که با آموزش زبان انگلیسی، سیاست‌گذاری زبانی، تولید و انتخاب کتاب درسی یا نقد فرهنگی سروکار دارند، فرصتی فراهم می‌کند تا از زاویه‌ای انتقادی به مواد آموزشی نگاه کنند و نسبت میان زبان، قدرت و فرهنگ را دقیق‌تر ببینند. متن کتاب نشان می‌دهد چگونه می‌توان با استفاده از تحلیل محتوای توصیفی، تحلیل گفتمان انتقادی و اقدام‌پژوهی، عناصر ایدئولوژیک و استیلا را در کتاب‌های درسی شناسایی کرد و در برابر آن‌ها موضع گرفت؛ از بازنویسی و حذف برخی موضوعات تا افزودن موضوعات محلی و چندفرهنگی و مشارکت دادن زبان‌آموزان در انتخاب محتوا. این کتاب هم برای فهم نظری استعمار فرهنگی و امپریالیسم زبانی سودمند است و هم برای طراحی عملی دوره‌های آموزش زبان، بازنگری در کتاب‌های درسی و تقویت مهارت‌های تفکر انتقادی در کلاس‌های زبان.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب تفکر استیلایی و امپریالیسم زبانی به پژوهش‌گران و دانشجویان زبان‌شناسی کاربردی، آموزش زبان انگلیسی، مطالعات ترجمه، مطالعات فرهنگی و مطالعات پسااستعماری پیشنهاد می‌شود. همچنین به معلمان و مدرسان زبان انگلیسی، طراحان دوره و برنامه‌ی درسی، نویسندگان و ناشران کتاب‌های درسی، و سیاست‌گذاران آموزشی که دغدغه‌ی نسبت زبان، قدرت، فرهنگ و هویت را دارند توصیه می‌شود. برای کسانی که در حوزه‌ی استعمارشناسی ایرانی، بیداری اسلامی و نقد امپریالیسم فرهنگی کار می‌کنند نیز این کتاب منبعی تحلیلی و مسئله‌محور است.