کتاب جهاد اکبر

کتاب جهاد اکبر نوشته‌ی محمدجواد خراسانی با تصحیح و تحقیق محمدجواد راستگو روایتی خودنوشت از زندگی یکی از عالمان مهاجر و مجاهد حوزه‌های علمیه خراسان و نجف است. انتشارات حوزه علمیه مروی آن را منتشر کرده است و متن حاضر حاصل بازنویسی و ویرایش نسخه‌ای است که خود نویسنده در سال‌های پایانی عمرش نوشته است. این کتاب در قالب خاطرات و سرگذشت‌نامه، از ریشه‌های خانوادگی و علمی نویسنده آغاز می‌شود و به‌تدریج به شرح دوران تحصیل، مهاجرت، تنگناهای معیشتی، تجربه‌های معنوی و مجاهدات درونی او می‌رسد. عنوان فرعی اثر «زندگی‌نامه خودنوشت شیخ محمدجواد خراسانی» است و همین خودنوشت‌بودن، لحن و ساختار آن را به متنی صمیمی، جزئی‌نگر و گاه اعتراف‌گونه تبدیل کرده است. در این کتاب، نویسنده از سلسله‌ی اجداد عالم و زاهد خود در مشهد و محولات آغاز می‌کند، سپس به شرح کودکی در روستا، ورود به مکتب، سال‌های تحصیل در مشهد، اقتصاد سخت‌گیرانه‌ی طلبگی، مهاجرت پرماجرا به قم و سپس نجف، و سرانجام استقرار در حوزه نجف می‌پردازد. در خلال این روایت، تصویر روشنی از فضای اجتماعی و دینی شهرهایی چون مشهد، تربت حیدریه، کربلا، کاظمین، خانقین و نجف شکل می‌گیرد؛ فضایی که در آن، فقر، فشارهای سیاسی، سخت‌گیری‌های اداری و در عین حال، جاذبه‌ی زیارت و علم درهم تنیده شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جهاد اکبر

کتاب جهاد اکبر زندگی‌نامه خودنوشت محمدجواد خراسانی است که در آن نویسنده با نثری آمیخته از فارسی و تعابیر عربی، مسیر زندگی خود را از ریشه‌های خانوادگی تا دوران کهنسالی روایت کرده است. در آغاز کتاب، مقدمه‌ی مصحح آمده که در آن محمدجواد راستگو از اهمیت مطالعه‌ی زندگی علما و بزرگان اخلاق سخن گفته است؛ این‌که چگونه سرگذشت آنان می‌تواند برای نسل‌های بعدی الهام‌بخش پایداری، تقوا و خدمت به مردم باشد. پس از آن، مقدمه‌ی مؤلف قرار دارد که در آن توضیح می‌دهد چگونه مطالعه‌ی بخش خودزندگی‌نامه‌ی محدث جزایری در انوار نعمانیه او را به نوشتن خاطرات خود ترغیب کرده است؛ به امید آن‌که برای طلاب جوان تسلی و الگو باشد و شاید سبب رحمت و آمرزش او شود. کتاب جهاد اکبر در چند بخش اصلی تنظیم شده است: «آباء و اجداد»، «شرح مختصری از اجداد مادری»، «شرح زندگی»، «وضع معیشت»، «وضع معاشرت»، «حسرت به سوی نجف اشرف»، «وضع مالی و روش زندگی در تمام دوران نجف»، «ازدواج و انتقال از مدرسه به خانه»، «کسب و کار»، «انتقال از نجف و سکونت در کربلا»، «دفع توهم و تنبیه بر یک امر لازم»، «بیان الطاف و کرامت‌های حق در آن اوان»، «حرکت به سوی ایران»، «کارهای اصلاحی او در زادگاهش»، «حرکت به مشهد و از آنجا به طهران» و «توقف اجباری در طهران». این عناوین نشان می‌دهد که نویسنده کوشیده است هم سیر جغرافیایی و هم سیر درونی و فکری خود را مرحله‌به‌مرحله ثبت کند. در ادامه‌ی کتاب جهاد اکبر، خواننده با جزئیات فراوانی از زندگی خانوادگی و علمی نویسنده روبه‌رو می‌شود: از شرح نسب پدری و مادری و جایگاه اجدادش در مشهد و محولات، تا روایت پرکشش از زندگی و شهادت‌گونه‌ی جد مادری‌اش، حاج سید محمد محولاتی، واعظ مشهور مشهد که در ماجرای مشروطه بارها هدف سوءقصد قرار گرفته است. سپس بخش «شرح زندگی» آغاز می‌شود که در آن، نویسنده از تولد خود در سال ۱۳۳۱ قمری در مشهد، دوران مکتب، کتاب‌هایی که در کودکی خوانده، ورود به سطوح حوزوی، و سپس مهاجرت به مشهد، سکونت در مدرسه پایین‌پا، شیوه‌ی دقیق تنظیم هزینه‌های روزانه، علاقه‌ی شدید به کتاب و خرید دوره‌هایی چون بحارالانوار و مجمع‌البیان سخن گفته است. در فصل‌های بعدی، ماجرای تصمیم برای رفتن به قم، استخاره‌ی پدر برای نجف، سفر پرخطر از مشهد تا تهران، عبور قاچاق از مرز، تشنگی و سرگردانی در کوه‌های اطراف خانقین، غربت در کاظمین و کربلا، و سرانجام ورود به نجف و سکونت در گوشه‌ای تنگ و تاریک که پیش‌تر محل خمره‌های آب بوده، با جزئیات دقیق و صحنه‌پردازی‌های زنده روایت شده است. در بخش‌های پایانی، نویسنده از مجاهدات درونی خود در نجف، تمرین قناعت، ترک عزت‌طلبی، پذیرش گمنامی و فقر، و تجربه‌های معنوی در جوار حرم امیرالمؤمنین سخن گفته است.

خلاصه کتاب جهاد اکبر

کتاب جهاد اکبر بر محور یک ایده‌ی اصلی شکل گرفته است: این‌که بزرگ‌ترین جهاد در زندگی یک عالم دینی، نه در میدان سیاست و منبر، بلکه در میدان درونیِ مبارزه با نفس، ترک عزت‌طلبی و تحمل فقر و غربت است. محمدجواد خراسانی در این متن، زندگی خود را نمونه‌ای از همین جهاد معرفی کرده است. او ابتدا با دقت، شجره‌ی خانوادگی خود را از سوی پدر و مادر شرح می‌دهد؛ اجدادی که همگی در مشهد و محولات، اهل علم، زهد و خدمت به مردم بوده‌اند. این مقدمه‌ی نسب‌نامه‌ای، زمینه‌ای است برای نشان‌دادن این نکته که نویسنده در خانواده‌ای با عزت اجتماعی و علمی رشد کرده و بعدتر، آگاهانه از همین عزت ظاهری دل کنده است. در بخش «شرح زندگی»، نویسنده از کودکی خود در محولات، ورود به مکتب در پنج‌سالگی، ختم سریع قرآن، خواندن متون رایج آن زمان مانند صد کلمه، عاق والدین، موش و گربه و حسنین، و سپس ورود به متون ادبی و نحوی چون نصاب‌الصبیان، جامع‌المقدمات، سیوطی، جامی و مغنی سخن گفته است. او توضیح می‌دهد که چگونه به‌دلیل سفرهای مکرر پدر، درسش دچار وقفه شده و چند سالی به بطالت گذشته است تا سرانجام با اصرار، به کاشمر و سپس به مشهد می‌رود. در مشهد، با وجود مخالفت خانواده برای رفتن به مدرسه، پس از دو سال اجازه‌ی سکونت در مدرسه پایین‌پا را می‌گیرد و پنج سال در آنجا با جدیت درس می‌خواند، تدریس می‌کند، شب‌ها را به مطالعه می‌گذراند و در عین فقر، با برنامه‌ریزی دقیق، روزی یک قران شهریه را میان نان، گوشت، نفت، حمام و سایر نیازها تقسیم می‌کند. او تأکید کرده است که چگونه از شکم می‌زده تا کتاب بخرد و دوره‌های مفصل حدیث و فقه و تفسیر را تهیه کند. در فصل‌های میانی، نویسنده به «حسرت به سوی نجف اشرف» می‌رسد. ابتدا به فکر رفتن به قم می‌افتد، اما پدرش نجف را بر قم ترجیح می‌دهد. حوادثی ناگهانی، آشنایی با یک تاجر اصفهانی و دو طلبه‌ی نجفی، و سخت‌گیری‌های اداری سفر، او را در مسیری قرار می‌دهد که سرانجام به تصمیم برای رفتن به نجف می‌انجامد. او با سیاره‌ای که مسافران عراقی را قاچاق می‌برد، از مشهد به تهران، سپس به قصر شیرین می‌رود، در بیابان‌های مرزی با تشنگی شدید و لب‌های ترک‌خورده، از کوه‌ها عبور می‌کند تا به خانقین برسد، در کاظمین و کربلا غربت و بی‌پولی را تجربه می‌کند و در عین حال، در حرم‌ها با یاد متوکل و مسلم بن عقیل، گریه و تضرع می‌کند. در نجف، ابتدا در گوشه‌ای تنگ که محل خمره‌های آب بوده ساکن می‌شود؛ جایی که درِ نیمه‌خراب، سرما، گربه‌هایی که نان سحری‌اش را می‌خورند، نبود چراغ و غذای محدود، زندگی را سخت کرده است. او این دوره را میدان اصلی «جهاد اکبر» خود می‌داند: تمرین قناعت، ترک معاشرت‌های بی‌فایده، پذیرش گمنامی، و مقاومت در برابر وسوسه‌ی استفاده از حسب و نسب خانوادگی برای کسب موقعیت. در ادامه، از تجربه‌های معنوی مانند اجابت دعا در حرم امیرالمؤمنین، کمک‌های ناگهانی، و نیز تلاش برای اصلاح امور در زادگاهش و بازگشت‌های موقت به ایران سخن گفته است. پیام محوری کتاب، نشان‌دادن پیوند میان سلوک علمی، زهد عملی و مجاهدات درونی در زندگی یک عالم است.

چرا باید کتاب جهاد اکبر را بخوانیم؟

کتاب جهاد اکبر از چند جهت قابل توجه است. نخست این‌که متن، خودنوشت است و نویسنده بدون واسطه، تجربه‌های شخصی‌اش را از کودکی تا دوران پختگی ثبت کرده است؛ از جزئیات معیشت طلبگی و تقسیم روزانه‌ی یک قران، تا عبور قاچاق از مرز، تشنگی در کوه‌های خانقین، غربت در کاظمین و کربلا، و سکونت در گوشه‌ای تنگ در مدرسه‌ای در نجف. این جزئیات، تصویری زنده از زیست دینی و علمی در حوزه‌های مشهد و نجف ارائه می‌دهد که در متون رسمی کمتر دیده می‌شود. دوم این‌که در کتاب جهاد اکبر، مفهوم «جهاد با نفس» نه در قالب موعظه، بلکه در قالب روایت زندگی نشان داده شده است. نویسنده به‌جای توصیه‌ی مستقیم، از تصمیم‌های سخت خود می‌گوید: این‌که چگونه با وجود حسب و نسب علمی و اجتماعی، آگاهانه از عزت‌طلبی و ساختن شخصیت ظاهری در نجف پرهیز کرده، به گمنامی و فقر رضایت داده و زندگی در مکانی حقیر را پذیرفته است. این رویکرد، برای کسانی که به دنبال فهم عینی‌تر از مفاهیمی مانند قناعت، توکل، صبر و ترک هوا هستند، نمونه‌ای ملموس فراهم می‌کند. سوم این‌که کتاب، منبعی غنی برای شناخت فضای اجتماعی و فرهنگی شهرهایی چون مشهد، تربت حیدریه، محولات، کربلا، کاظمین، خانقین و نجف است. از خلال روایت، می‌توان به وضعیت مدارس علمیه، شیوه‌ی اداره‌ی موقوفات، نقش وعاظ در تحولات سیاسی مانند مشروطه، فشارهای حکومتی بر طلاب، و نیز آداب زیارت و مناسک دینی پی برد. سرگذشت جد مادری نویسنده، حاج سید محمد محولاتی، نمونه‌ای از نسبت میان منبر، سیاست و خطر در آن دوره است. چهارم این‌که نثر کتاب، ترکیبی از زبان فارسی معیار با تعابیر و آیات و روایات عربی است و همین، آن را به متنی مناسب برای کسانی تبدیل کرده است که به دنبال لمس از نزدیک زبان و ذهنیت یک عالم حوزوی در قرن گذشته هستند. در عین حال، حضور مقدمه‌ی مصحح و تنظیم فصل‌ها، خواندن آن را برای مخاطب امروز آسان‌تر کرده است. این اثر برای کسانی که به تاریخ حوزه‌ها، سلوک اخلاقی علما و تجربه‌ی زیسته‌ی مهاجرت علمی علاقه‌مند هستند، می‌تواند منبعی پرجزئیات و قابل تأمل باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به کسانی که به تاریخ حوزه‌های علمیه مشهد، نجف و کربلا علاقه‌مند هستند، کتاب جهاد اکبر پیشنهاد می‌شود. همچنین به پژوهشگران سرگذشت‌نامه‌های علما، دانشجویان الهیات و مطالعات اسلامی، و طلابی که در پی شناخت تجربه‌های زیسته‌ی نسل‌های پیشین در فقر، غربت و مجاهدات اخلاقی‌اند، خواندن این کتاب توصیه می‌شود. برای علاقه‌مندان به خاطره‌نویسی دینی و کسانی که می‌خواهند مفهوم جهاد با نفس را در قالب یک زندگی واقعی دنبال کنند نیز این اثر مناسب است.