کتاب التوحید علی ضوء الثقلین

کتاب التوحید علی ضوء الثقلین نوشته‌ی سید محمود هاشمی‌نسب و شعیب حدادی اثری عربی‌زبان در حوزه‌ی خداشناسی و مباحث توحید است که نشر خسرو خوبان آن را منتشر کرده است. نویسندگان در این کتاب کوشیده‌اند مسئله‌ی شناخت خدا، توحید و صفات الهی را بر پایه‌ی قرآن و عترت بررسی کنند و از همان آغاز، جایگاه معرفت خدا را به‌عنوان «بزرگ‌ترین و خطیرترین معرفت» توضیح می‌دهند. متن کتاب سرشار از آیات قرآن و روایات پیامبر و اهل‌بیت است و نویسندگان با تکیه‌بر آن‌ها، هم ضرورت خداشناسی را نشان داده‌اند و هم ثمرات آن را در زندگی ایمانی انسان برشمرده‌اند؛ از زهد و رضا و محبت تا خوف، رجاء، تواضع و بی‌نیازی از خلق. ساختار کتاب بر مبنای بحث‌های تحلیلی و استدلالی شکل گرفته و در عین حال، پیوند خود را با سنت حدیثی شیعه حفظ کرده است. در فصل‌های مختلف، هم به مبانی نظری توحید پرداخته شده و هم به روش درست ورود به این مباحث، نقد دیدگاه‌های رقیب و تبیین نقش عقل، فطرت، قرآن و عترت در مسیر خداشناسی. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب التوحید علی ضوء الثقلین

کتاب التوحید علی ضوء الثقلین با نام کامل التوحید علی ضوء الثقلین، اثری است از سید محمود هاشمی‌نسب و شعیب حدادی که بر محور دو ثقل یعنی قرآن و عترت سامان یافته است. نویسندگان در مقدمه، معرفت خدا را برترین و خطرناک‌ترین نوع معرفت معرفی کرده‌اند و با نقل روایات متعدد از پیامبر، امیرالمؤمنین و امامان شیعه، نشان داده‌اند که توحید «نصف دین» و «اول دین» است و همه‌ی معارف دینی بر آن بنا می‌شود. در همان صفحات آغازین، سه دلیل عقلی و نقلی برای لزوم معرفت خدا بیان شده است: بنیادبودن آن برای دین، پاسخ‌گویی به ندای عقل در باب شکر منعم و نجات از عذاب ابدی. سپس ثمرات معرفت خدا در روایات فهرست می‌شود؛ از جمله زهد در دنیا، رضا به قضای الهی، محبت، رجاء، خوف، طاعت، توحید، تواضع، غنا از خلق و روی‌آوردن به دعا. در ادامه، نویسندگان با استناد به احادیثی مانند حدیث ثقلین و روایات متعدد از امامان، لزوم رجوع به قرآن و عترت در همه‌ی معارف دینی به‌ویژه در باب توحید را توضیح داده‌اند و نشان داده‌اند که هرگونه دین‌داری و خداشناسی جدا از این دو، به «تیه» و سرگردانی می‌انجامد. کتاب التوحید علی ضوء الثقلین در ادامه‌ی مباحث خود، به‌سراغ روش‌شناسی بحث توحید رفته است. نویسندگان توضیح داده‌اند که در مسئله‌ی خداشناسی، نمی‌توان به شهودهای شخصی و مکاشفه‌های صوفیانه تکیه کرد و باید راه عقل، قرآن و سنت معصومان را پیمود. بر همین اساس، ساختار کتاب در چهار فصل اصلی تنظیم شده است: فصل اول «حول الطریق الی معرفته تعالی» به این سؤال می‌پردازد که راه درست معرفت خدا چیست و با نقد دیدگاه صوفیه، بر عقلانی‌بودن معرفت الهی و شناخت خدا از راه آثار و آیات تأکید کرده است. فصل دوم به «نفی التعطیل» اختصاص دارد و با تکیه‌بر آیات و روایات، وجود صانع و مدبر را اثبات و شبهات منکران را بررسی کرده است. فصل سوم به «نفی التشبیه» می‌پردازد و بر مبنای قاعده‌ی تباین خالق و مخلوق، هرگونه همانندی ذات و صفات خدا با مخلوقات را رد می‌کند. فصل چهارم با عنوان «الأسماء والصفات» بر پایه‌ی همان قاعده‌ی تباین، به تحلیل اسماء و صفات الهی می‌پردازد. در لابه‌لای این فصل‌ها، بحث‌های مفصلی درباره‌ی جایگاه عقل در قرآن و حدیث، معنای فطرت، اقسام روایات توحیدی، و روش درست فهم آیات و روایات اعتقادی آمده است.

خلاصه کتاب التوحید علی ضوء الثقلین

نویسندگان التوحید علی ضوء الثقلین بحث خود را از «لزوم معرفت خدا» آغاز کرده‌اند. در آغاز کتاب، با استناد به آیات و روایات، ارزش هر معرفت را تابع ارزش متعلق آن دانسته‌اند و چون هیچ‌چیز هم‌سنگ خدا نیست، معرفت او را برترین معرفت معرفی کرده‌اند. سپس سه جهت برای وجوب معرفت خدا برشمرده شده است: نخست این‌که معرفت خدا اساس دین است و همه‌ی معارف دیگر بر آن بنا می‌شود؛ دوم این‌که عقل، شکر منعم را لازم می‌داند و شکر بدون شناخت منعم ممکن نیست؛ سوم این‌که ایمان به خدا و توحید، مایه‌ی امنیت از عذاب ابدی است و احتمال ضرر عظیم، خود برای تحرک عقل کافی است. در ادامه‌ی التوحید علی ضوء الثقلین، ثمرات معرفت خدا در روایات گردآوری شده است؛ از جمله این‌که معرفت الهی زهد در دنیا را در پی دارد، رضا به قضای الهی را در دل می‌نشاند، محبت خدا را برمی‌انگیزد، امید و خوف را در جای درست قرار می‌دهد، انسان را به طاعت می‌کشاند، او را به توحید خالص می‌رساند، روح تواضع را در برابر عظمت الهی پدید می‌آورد، بی‌نیازی از خلق را در قلب می‌نشاند و او را به دعا و پناه‌بردن به خدا سوق می‌دهد. سپس نویسندگان به این پرسش پرداخته‌اند که راه درست معرفت خدا چیست. در برابر دیدگاهی که بر کشف و شهود صوفیانه تکیه می‌کند، کتاب با استناد به آیات و روایات، نشان داده است که معرفت خدا در قرآن و سنت، «معرفت عقلی» و «معرفت از راه آثار» است؛ یعنی شناخت خدا از طریق آیات آفاقی و انفسی، نظم عالم، ترکیب شگفت‌انگیز انسان و نشانه‌های تدبیر در جهان. بخش مهمی از التوحید علی ضوء الثقلین به تبیین جایگاه عقل در قرآن و حدیث اختصاص دارد. نویسندگان با نقل روایات فراوان، عقل را «اصل انسان»، «دعامة الانسان»، «قوام المرء» و «ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان» معرفی کرده‌اند و نشان داده‌اند که ایمان، اسلام، علم و حکمت همگی بر عقل استوار است. سپس با دسته‌بندی روایات، نتیجه گرفته‌اند که معرفت خدا جز از راه عقل و استدلال ممکن نیست و هر ادعای معرفت بدون عقل، به گمراهی می‌انجامد. در ادامه، بحث فطرت مطرح شده و توضیح داده شده است که فطرت، زمینه‌ی درونی معرفت خداست و آیات و روایات، این گرایش فطری را بیدار و هدایت می‌کند. در فصل‌های بعدی، کتاب به دو رکن اصلی توحید در قرآن و حدیث می‌پردازد: «نفی التعطیل» و «نفی التشبیه». در بخش نفی تعطیل، وجود خدا، ربوبیت و تدبیر او با استناد به آیات آفاقی و انفسی و با استدلال‌های عقلی مانند امتناع اجتماع و ارتفاع نقیضین، نیاز اثر به مؤثر و نظم در عالم، توضیح داده شده است. در بخش نفی تشبیه، با تکیه‌بر قاعده‌ی تباین خالق و مخلوق، هرگونه تشبیه ذات و صفات خدا به مخلوقات رد شده و نشان داده شده است که راه درست فهم آیات و روایات صفات، عبور از ظاهر جسمانی و تفسیر آن‌ها در چارچوب تنزیه است. فصل پایانی به اسماء و صفات الهی می‌پردازد و بر اساس همان قاعده، جایگاه صفات، نسبت آن‌ها با ذات و حدود فهم انسان از آن‌ها را بررسی کرده است.

چرا باید کتاب التوحید علی ضوء الثقلین را بخوانیم؟

التوحید علی ضوء الثقلین برای خواننده‌ای که به مباحث خداشناسی و توحید علاقه‌مند است، چند ویژگی برجسته دارد. نخست این‌که نویسندگان، بحث توحید را مستقیماً بر پایه‌ی قرآن و روایات اهل‌بیت سامان داده‌اند و در هر مبحث، آیات و احادیث مرتبط را کنار هم گذاشته‌اند تا تصویر نسبتاً کاملی از نگاه ثقلین به توحید به‌دست آید. دوم این‌که کتاب فقط به نقل متن آیات و روایات بسنده نکرده و در کنار آن‌ها، به تحلیل عقلی، دسته‌بندی روایات، استخراج قواعد کلی مانند قاعده‌ی تباین خالق و مخلوق و توضیح نتایج آن‌ها پرداخته است؛ بنابراین خواننده با یک مجموعه‌ی صرفاً نقلی روبه‌رو نیست، بلکه با متنی مواجه است که می‌کوشد پیوند عقل و نقل را در مسئله‌ی توحید نشان دهد. ویژگی دیگر التوحید علی ضوء الثقلین، توجه جدی به روش‌شناسی است. نویسندگان پیش از ورود به جزئیات، درباره‌ی این‌که «از چه راهی باید خدا را شناخت» بحث کرده‌اند، جایگاه عقل را در قرآن و حدیث بررسی کرده‌اند، معنای فطرت را توضیح داده‌اند و سپس به سراغ نفی تعطیل، نفی تشبیه و بحث اسماء و صفات رفته‌اند. در خلال این مسیر، دیدگاه‌هایی مانند تکیه‌ی صرف بر کشف و شهود صوفیانه نقد شده و نشان داده شده است که بدون التزام به قرآن و عترت و بدون رعایت ضوابط عقلانی، فهم آیات و روایات توحیدی به انحراف کشیده می‌شود. برای کسانی که به‌دنبال متنی منظم، مستند و تحلیلی در باب توحید بر اساس منابع شیعی هستند، این کتاب می‌تواند منبعی جدی برای مطالعه و تأمل باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن التوحید علی ضوء الثقلین به دانشجویان و پژوهشگران الهیات و معارف اسلامی، طلاب حوزه‌های علمیه، علاقه‌مندان به مباحث توحید و خداشناسی، و کسانی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند نگاه قرآن و اهل‌بیت به عقل، فطرت، اسماء و صفات الهی و روش درست فهم آیات و روایات اعتقادی را به‌صورت منسجم دنبال کنند. همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که درگیر پرسش‌ها و سؤالات عقلی درباره‌ی وجود خدا، رابطه‌ی عقل و نقل و حدود معرفت انسان به خدا هستند و به‌دنبال متنی مستند به آیات و روایات می‌گردند.