کتاب گل های داوودی

کتاب گل‌های داوودی نوشته‌ی ابراهیم پشت‌پناه با گفت‌وگو و ترجمه‌ی مجید فتحی را نشر موغام منتشر کرده است. این کتاب بخشی از طرح «زمینه‌ی تاریخ‌شفاهی تبریز» است و در قالب چند جلسه مصاحبه‌ی طولانی با ابراهیم پشت‌پناه شکل گرفته؛ نقاشی که در متن کتاب از او به‌عنوان «تاریخ زنده‌ی نقاشی معاصر تبریز» یاد شده است. متن کتاب از دل گفت‌وگوهایی بیرون آمده که طی چند ماه و در چند جلسه ضبط شده و بعد به فارسی برگردانده و ویرایش شده است. در مقدمه‌ی ناشر و مقدمه‌ی مترجم توضیح داده شده که این پروژه با چه روشی پیش رفته، چرا نام «زمینه‌ی تاریخ‌شفاهی تبریز» برای مجموعه انتخاب شده و چه معیارهایی برای گزینش راویان و تنظیم متن در نظر گرفته شده است. ساختار کتاب بر پایه‌ی فصل‌های زمانی و موضوعی تنظیم شده؛ از «از تولد تا مدرسه» و «از دوره‌ی تهیه تا جنگ جهانی دوم» تا فصل‌هایی درباره‌ی هنرستان، شاگردان، سفرها، نمایشگاه‌ها و سال‌های بازنشستگی. در لابه‌لای روایت زندگی شخصی و خانوادگی، تصویر گسترده‌ای از تبریز، محله‌ها، مدرسه‌ها، قحطی، جنگ، ارتش، هنر و نقاشی در سده‌ی اخیر شکل می‌گیرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گل های داوودی

کتاب گل‌های داوودی گفت‌وگویی مفصل با ابراهیم پشت‌پناه است که در قالب پروژه‌ی «زمینه‌ی تاریخ‌شفاهی تبریز» ضبط و سپس به فارسی تنظیم شده است. در مقدمه‌ی ناشر توضیح داده شده که هدف مجموعه، ثبت «ریزتاریخ»‌های تبریز از منظر فرهنگی‌ـ‌اجتماعی است؛ یعنی همان تجربه‌های روزمره و شخصی کسانی که در حاشیه‌ی روایت‌های رسمی مانده‌اند. در همین مقدمه به نقل از فرنان برودل و مانس اشپربر، بر این نکته تأکید شده که تاریخ فقط کار «فاتحان» نیست و زندگی کسانی که مدال و نشان ندارند هم بخشی از حافظه‌ی جمعی است. در ادامه، ناشر و تنظیم‌کنندگان توضیح داده‌اند که چرا نام مجموعه را «زمینه‌ی تاریخ‌شفاهی تبریز» گذاشته‌اند، چگونه مصاحبه‌شوندگان را انتخاب کرده‌اند، چه معیارهایی مثل سن، سلامت، میزان تأثیرگذاری اجتماعی و صداقت در نظر گرفته شده و چرا از حذف تکرارها، استفاده از پاورقی و رسم‌الخط مصوب فرهنگستان بهره گرفته‌اند. کتاب گل‌های داوودی در این چارچوب، به‌عنوان «گفت‌وگو با ابراهیم پشت‌پناه» جای گرفته است. کتاب گل‌های داوودی در بدنه‌ی اصلی خود از چند فصل زمانی تشکیل شده که هرکدام بخشی از زندگی راوی و هم‌زمان بخشی از تاریخ تبریز را باز می‌کند. فصل‌هایی مثل «از تولد تا مدرسه»، «از دوره‌ی تهیه تا جنگ جهانی دوم»، «از جنگ جهانی تا کلاس هشتم»، «استخدام در بستان‌آباد»، «آموزگاری در بستان‌آباد تا کار در هنرستان»، «هنرستان، ازدواج و بینال‌ها»، «آتلیه‌ی کمال‌الملک، شاگردان هنرستان»، «ادامه‌ی هنرستان تا سال ۳۰»، «دوران بازنشستگی و ناتوانی»، «بازنشستگی تا بازگشت به هنرستان»، «رکن اساسی زندگی و مسافرت‌های خارج»، «مسافرت‌ها و نمایشگاه‌ها» و «رکن چهارم، چرا نقاشی؟!» در فهرست کتاب آمده است. در مقدمه‌ی مترجم، فضای کلی گفت‌وگوها، شیوه‌ی شکل‌گیری رابطه‌ی عاطفی میان مصاحبه‌کننده و راوی، و جایگاه ابراهیم پشت‌پناه در زنجیره‌ی نقاشان تبریز از کمال‌الدین بهزاد و سلطان‌محمد تا استادان هنرستان تبریز مرور شده است. در پایان کتاب نیز نمایه‌ای از نام‌ها، مکان‌ها، سازمان‌ها و مؤسسات آمده تا خواننده بتواند در میان انبوه اشاره‌ها و خاطره‌ها مسیر خود را پیدا کند.

خلاصه کتاب گل های داوودی

در گل‌های داوودی، ابراهیم پشت‌پناه در قالب گفت‌وگو، زندگی خود را از کودکی تا سال‌های بازنشستگی و بازگشت دوباره به هنرستان روایت کرده است. متن کتاب از دل چهار جلسه مصاحبه‌ی طولانی به زبان ترکی شکل گرفته که بعداً مجید فتحی آن را به فارسی برگردانده و تنظیم کرده است. راوی از همان ابتدا، با خاطره‌ای از پرسش کودکی‌اش درباره‌ی «این‌که از کجا آمده‌ایم» و پاسخ پدر، نسبت خود را با زمان و تاریخ روشن می‌کند: امروز محصول دیروز است و دیروز یعنی تاریخ. از این نقطه، روایت به‌سمت جزئیات زندگی خانوادگی در تبریز می‌رود؛ پدربزرگی که در باکو شاگرد قناد بوده، درگیر انقلاب ۱۹۱۷ شده، به تبریز برگشته، مدتی قزاق بوده و بعد زیر بار سنگین احساس گناه از خشونتی که مرتکب شده، به خادم مسجد و مردی متقی تبدیل شده است. فضای خانه‌ی بزرگ خانوادگی، زندگی چند نسل زیر یک سقف، محله، مسجد پناهی، حصیرهای کف مسجد، شمع‌ها، سایه‌روشن دیوارها و ترس کودکانه‌ی راوی از سجده‌های طولانی پدربزرگ، نخستین لایه‌ی این خاطره‌نگاری را می‌سازد. در ادامه، کتاب گل‌های داوودی به سال‌های مدرسه، محله‌ها و چهره‌ی تبریز در دهه‌های نخست سده‌ی گذشته می‌پردازد. پشت‌پناه از مکتب‌خانه و سواد پدرش، از مدرسه‌ی گلزار و ادب و خیام، از ترکه‌ها و فلک، از شش اتاق مدرسه، از بشکه‌ی آب و هیزم‌های حیاط، از شهری که هنوز آب‌انبار و قنات دارد و از تجربه‌ی نخستین مواجهه‌اش با نقاشی و موسیقی حرف می‌زند؛ از دستگاه‌های پارچه‌بافی و ریتم کارگرانی که آواز می‌خوانند، از تابلوهای سیاه‌وسفید پشت ویترین مغازه‌ی عرب‌زاده در خیابان پهلوی، از صدای زنگ برج شهرداری و از تماشای آسفالت‌ریزی خیابان‌ها و غلتک سنگینی که مردم به آن «هزار خروار» می‌گفتند. جنگ جهانی دوم، شهریور ۱۳۲۰، بمباران تبریز، فرار خانواده به روستا، قحطی نان، صف‌های طولانی، مأموریت‌های پدر در میاندوآب و اردبیل، سفر به ارومیه و نخستین شنیدن صفحه‌های گرامافون با صدای قمر و اقبال آذر، و بعدتر کوچ به تهران، جمشیدیه و گرگان، لایه‌ی بعدی روایت را شکل می‌دهد. در فصل‌های میانی، راوی از استخدام در بستان‌آباد، آموزگاری، ورود به هنرستان هنرهای تجسمی تبریز، آشنایی با استادان و شاگردان، فضای آتلیه‌ها و نسبت خود با سنت نقاشی تبریز سخن گفته است. در مقدمه‌ی مترجم، نام‌هایی چون کمال‌الدین بهزاد، سلطان‌محمد، میرمصور ارژنگی، مرتضی نخجوانی، رفیع مجتهدی، طباطبایی، محمدرضا ابرانی، مسعود غنی‌نژاد و فیروز نخجوانی به‌عنوان حلقه‌های گسسته‌ی تاریخ نقاشی تبریز یاد شده و جایگاه پشت‌پناه در ادامه‌ی این زنجیره نشان داده شده است. در فصل‌های پایانی، سال‌های بازنشستگی، ناتوانی جسمی، بازگشت دوباره به هنرستان، سفرها و نمایشگاه‌ها، و پرسش محوری «چرا نقاشی؟» طرح شده و راوی از «رکن‌های اساسی زندگی» خود، از جمله سفر، کار، ایمان و هنر سخن گفته است. در تمام این مسیر، زندگی فردی او با تاریخ اجتماعی تبریز، با جنگ، قحطی، تغییر حکومت‌ها، شکل‌گیری مدارس، رشد هنرستان و دگرگونی شهر درهم تنیده شده است.

چرا باید کتاب گل های داوودی را بخوانیم؟

گل‌های داوودی امکانی فراهم کرده است تا زندگی يك نقاش تبریزی در پیوند با تاریخ یک شهر و یک دوره‌ی پرآشوب دیده شود. روایت ابراهیم پشت‌پناه فقط شرح زندگی شخصی نیست؛ در خلال خاطرات او می‌توان شکل‌گیری مدارس غیردولتی، مکتب‌خانه‌ها، قحطی نان، حضور ارتش روس، مأموریت‌های ارتش ایران، سفرهای داخلی، شکل‌گیری هنرستان هنرهای تجسمی تبریز، و نیز دگرگونی‌های شهری مثل آسفالت‌ریزی خیابان‌ها، راه‌آهن، سینما و گرامافون را دنبال کرد. جزئیاتی که او از محله‌ها، کوچه‌ها، مسجدها، مغازه‌ها، دستگاه‌های پارچه‌بافی، چاپخانه‌ها و خانه‌های قدیمی می‌آورد، تصویری زنده از تبریز در سده‌ی اخیر می‌سازد. از سوی دیگر، کتاب گل‌های داوودی نمونه‌ای روشن از کار با تاریخ‌شفاهی است؛ در مقدمه‌ها روش کار، معیارهای انتخاب راویان، شیوه‌ی ترجمه و تنظیم متن، و نسبت میان وفاداری به گفتار و خوانایی متن توضیح داده شده است. خواننده می‌تواند ببیند که چگونه چند جلسه گفت‌وگو به متنی منسجم تبدیل شده، چه چیزهایی حذف یا در پاورقی توضیح داده شده و چگونه صدای راوی حفظ شده است. برای کسانی که به نقاشی و تاریخ هنر در تبریز علاقه‌مندند، این کتاب فرصتی است برای آشنایی با تجربه‌ی زیسته‌ی یکی از چهره‌های این حوزه؛ از نخستین مواجهه‌های او با رنگ و صدا تا سال‌های تدریس در هنرستان و حضور در نمایشگاه‌ها. همچنین برای کسانی که به تاریخ اجتماعی و فرهنگی شهرها توجه دارند، این اثر نمونه‌ای است از این‌که چگونه می‌توان از خلال زندگی یک فرد، لایه‌هایی از حافظه‌ی جمعی یک شهر را بازخوانی کرد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن گل‌های داوودی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به تاریخ تبریز، محله‌ها و زندگی روزمره‌ی مردم در سده‌ی اخیر علاقه‌مندند. به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های تاریخ، جامعه‌شناسی، مطالعات شهری و هنر که به‌دنبال نمونه‌های میدانی تاریخ‌شفاهی هستند نیز می‌توان این کتاب را پیشنهاد کرد. همچنین به هنرجویان و علاقه‌مندان نقاشی و تاریخ هنر در تبریز که می‌خواهند مسیر زیسته‌ی يك نقاش و معلم هنر را در پیوند با شهر و زمانه‌اش دنبال کنند، مطالعه‌ی این اثر توصیه می‌شود.