کتاب پوشش و حجاب در ادوار مختلف ایران

کتاب پوشش و حجاب در ادوار مختلف ایران نوشته‌ی مهناز آزادبخت اثری است که نشر گیوا آن را منتشر کرده است و به سراغ تاریخ پوشش و حجاب در ایران و ادیان گوناگون رفته است. نویسنده از تجربه‌ی تدریس دینی در مدارس و پرسش‌های مکرر نوجوانان درباره‌ی نسبت حجاب با فرهنگ ایرانی و دین اسلام آغاز کرده است و سپس با رجوع به منابع تاریخی، دینی و سفرنامه‌ها تلاش کرده است تصویری پیوسته از سیر پوشش در ایران ارائه کند. در مقدمه، مسئله‌ی تأثیر رسانه‌ها و تبلیغات غرب‌گرا بر ذهن نوجوانان و جوانان طرح شده و بر این نکته تأکید شده است که پوشش در فرهنگ ایرانی، چه پیش از اسلام و چه پس از آن، همواره با مفهوم کرامت انسانی و پاکدامنی گره خورده است. متن کتاب از یک‌سو به دیدگاه ادیان بزرگ مانند زرتشت، یهود، مسیحیت و اسلام درباره‌ی حجاب می‌پردازد و از سوی دیگر دوره‌های مختلف تاریخی ایران را از ایلام و مادها تا هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، سلسله‌های اسلامی و سپس قاجار، پهلوی و انقلاب اسلامی دنبال می‌کند. در پایان نیز به پوشش اقوام و عشایر ایرانی و عوامل مذهبی، اقلیمی و فرهنگی مؤثر بر نوع لباس پرداخته شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب پوشش و حجاب در ادوار مختلف ایران

کتاب پوشش و حجاب در ادوار مختلف ایران با طرح یک مسئله‌ی آموزشی آغاز می‌شود؛ مهناز آزادبخت که سال‌ها در مدارس متوسطه درس دینی تدریس کرده است با پرسش‌های مکرر دانش‌آموزان درباره‌ی ریشه‌ی ایرانی حجاب و نسبت آن با اسلام روبه‌رو بوده است. از دل همین تجربه، ساختار کتاب شکل گرفته است؛ ابتدا نویسنده به سراغ ادیان مختلف می‌رود و نگاه آنها به پوشش را بررسی می‌کند: در شریعت زرتشت، حجاب به‌عنوان بخشی از فرهنگ ملی و پیوندخورده با سه اصل گفتار نیک، کردار نیک و پندار نیک معرفی شده است؛ در یهودیت، گزارش‌هایی از سخت‌گیری‌های شدید درباره‌ی پوشاندن مو و بدن زنان و حتی مستوجب‌بودن طلاق برای نپوشاندن موی سر آمده است؛ در مسیحیت، نقل‌قول‌هایی از انجیل و نویسندگان مسیحی آورده شده که بر پوشش همراه با حیا، پرهیز از تجمل و آرایش افراطی و نیز کنترل نگاه مردان تأکید کرده است؛ و در اسلام، حجاب در سه ساحت پوشش، گفتار و نگاه توضیح داده شده و بر اعتدال، پرهیز از افراط و تفریط و مشترک‌بودن تکلیف حجاب برای زن و مرد تأکید شده است. در همین بخش، نویسنده با استناد به احادیث پیامبر و امامان و نیز نمونه‌هایی از شاهنامه، نشان داده است که مفهوم پوشیدگی و حیای زن ایرانی در ادبیات کلاسیک نیز حضوری پررنگ دارد. در ادامه، کتاب پوشش و حجاب در ادوار مختلف ایران به‌صورت دوره‌به‌دوره تاریخ پوشش زنان ایرانی را مرور کرده است. از ایلام باستان و تقسیم‌بندی پوشاک زنان بر اساس جایگاه اجتماعی، تا مادها که در نقوش برجسته، زن و مرد پوششی مشابه دارند اما زنان سرپوشی متمایز بر سر دارند؛ سپس هخامنشیان که در آنها چادر و پوشش کامل برای زنان، در کنار حضور اجتماعی و حتی فرماندهی نظامی برخی زنان، توصیف شده است. بعد از آن، دوره‌های اشکانی و ساسانی و سپس دوره‌های اسلامی مانند خلفای راشدین، عباسیان، طاهریان، صفاریان، آل بویه، غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ایلخانان، تیموریان، صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه به‌ترتیب آمده است و برای هر دوره، شکل لباس، نوع سرپوش، رنگ‌ها، تفاوت پوشش زنان اشراف و مردم عادی و نیز میزان حضور اجتماعی زنان توضیح داده شده است. بخش‌های پایانی کتاب به دوره‌ی پهلوی اول و دوم، کشف حجاب، واکنش خانواده‌های مذهبی، تغییر تدریجی پوشش شهری، سپس انقلاب اسلامی و بازگشت حجاب به‌عنوان ارزش دینی و اجتماعی اختصاص یافته است. در فصل‌های پایانی، نویسنده به پوشش عشایر و اقوام مختلف ایرانی و نقش عوامل مذهبی، اقلیمی و فرهنگی در شکل‌گیری لباس‌ها پرداخته است و با استناد به پژوهشگران و مورخانی مانند ویل دورانت و استرابون، این ادعا را طرح کرده است که حجاب در بسیاری از مناطق، ریشه‌ای کهن و حتی فراتر از مرزهای ایران داشته است.

خلاصه کتاب پوشش و حجاب در ادوار مختلف ایران

نویسنده در این کتاب ابتدا مسئله‌ی اصلی خود را روشن کرده است: پاسخ به این پرسش که آیا حجاب در ایران صرفا یک دستور دینی پس از اسلام است یا ریشه در فرهنگ و تاریخ کهن این سرزمین دارد. برای پاسخ، متن در چند محور پیش می‌رود. محور نخست، بررسی حجاب در ادیان مختلف است. در بخش مربوط به زرتشت، حجاب به‌عنوان بخشی از فرهنگ ملی و دینی زنان ایرانی معرفی شده است؛ پوشاک زنان زرتشتی با نمونه‌های عینی مقایسه شده است: روسری شبیه زنان بختیاری، پیراهن شبیه زنان لر، شلوار همانند زنان کرد آذربایجان غربی و کلاهک شبیه زنان بندری. در این بخش، پیوند میان «نگاه پاک» در آموزه‌های زرتشتی و «حفظ نگاه» در اسلام برجسته شده است. سپس در یهودیت، با نقل‌قول از کتاب حجاب در اسلام و ویل دورانت، شدت حجاب و حتی پوشاندن صورت و کف دست‌ها و مجازات‌های اجتماعی برای نپوشاندن مو توضیح داده شده است. در مسیحیت نیز، نویسنده با استناد به انجیل و گفته‌های جرجی زیدان نشان داده است که پوشش پیش از اسلام و حتی پیش از مسیحیت در اروپا و سرزمین‌های مسیحی رواج داشته و دین مسیحیت این سنت را تأیید و در مواردی تشدید کرده است. در بخش اسلام، حجاب در سه سطح پوشش، گفتار و نگاه تعریف شده است. نویسنده بر اعتدال اسلام، مشترک‌بودن تکلیف حجاب برای زن و مرد، و تفاوت میان «مساوات» و «مشابهت» در حقوق زن و مرد تأکید کرده است. در این بخش، جایگاه زن در اسلام با نمونه‌هایی مانند شخصیت فاطمه زهرا، تغییر نگاه به دختر در جامعه‌ی عرب و مفهوم «ام ابیها» توضیح داده شده است. سپس کتاب وارد بخش تاریخی می‌شود و دوره‌های مختلف ایران را مرور می‌کند. در ایلام، مادها و هخامنشیان، پوشش زنان بلند، گشاد و همراه با سرپوش معرفی شده است و در هخامنشیان، علاوه‌بر توصیف چادر و نحوه‌ی استفاده از آن، به حضور زنان در ارتش، اقتصاد و آموزش اشاره شده است. در دوره‌های بعدی مانند اشکانیان و ساسانیان، پیراهن‌های بلند، چادرهای رنگی، تاج و سرپوش‌های متنوع برای زنان اشراف و تأکید بر عفاف و آموزه‌های دینی توصیف شده است. در دوره‌های اسلامی، کتاب نشان داده است که چادر و پوشش سراسری از زمان پیامبر و خلفای راشدین تا عباسیان و پس از آن، شکل‌های مختلفی داشته است؛ از چادرهای سیاه و کبود تا طیلسان و ازار. در طاهریان، صفاریان، آل بویه، غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان، جزئیات پوشش مردان و زنان، نوع قبا، عمامه، مقنعه، چادر و روبند و نیز تفاوت لباس فقیهان، وزرا، مردم عادی و سپاهیان آمده است. در ایلخانان و تیموریان، تأثیر فرهنگ مغول و چین بر دوخت لباس‌ها، رواج کلاه‌های خاص و پیچه‌های بافته از موی اسب برای پوشاندن صورت زنان شرح داده شده است. در صفویه، شکوه و تجمل لباس‌ها، تنوع سرپوش‌ها و توصیف‌های جهانگردانی مانند شاردن درباره‌ی چادر سفید و روبند مشبک زنان ایرانی نقل شده است. بخش مهمی از کتاب به دوره‌ی قاجار و سپس پهلوی اختصاص دارد. در قاجار، تفاوت لباس اندرونی و بیرونی، استفاده از چادر، روبند و چارقد و سپس نفوذ تدریجی پوشش فرنگی در میان زنان طبقه‌ی مرفه و وابسته به دربار توضیح داده شده است. در پایان این دوره، با نفوذ دولت‌های استعماری و طرح ایده‌ی «آزادی زن» به سبک غربی، بحث رفع حجاب و نمونه‌هایی مانند قرةالعین مطرح شده است. در پهلوی اول، کشف حجاب اجباری، ممنوعیت چادر، فشار بر زنان مذهبی و خانه‌نشینی بسیاری از آنان، و نقش سفر رضاشاه به ترکیه در تصمیم‌گیری درباره‌ی کشف حجاب شرح داده شده است. در پهلوی دوم، لغو اجبار کشف حجاب، هم‌زیستی چادر و پوشش غربی در شهرها و سپس با پیروزی انقلاب اسلامی، تبدیل دوباره‌ی حجاب به ارزش رسمی و الزامی بیان شده است. در فصل‌های پایانی، نویسنده به پوشش عشایر و اقوام ایرانی مانند کرد، لر، بختیاری، قشقایی، لک، بلوچ، ترک، آذری، مازندرانی و عرب پرداخته است و نشان داده است که لباس‌های محلی، علاوه‌بر کارکرد اقلیمی و اقتصادی، حامل باورهای دینی و سنتی هستند و در همه‌ی آنها نوعی پوشیدگی و حجاب دیده می‌شود. در پایان، عوامل مؤثر بر پوشش در ایران در سه دسته‌ی مذهبی، اقلیمی و اجتماعی‌فرهنگی جمع‌بندی شده است و با استناد به پژوهشگرانی مانند ویل دورانت و استرابون، این دیدگاه مطرح شده است که ایرانیان از دیرباز بر پوشاندن بدن و پرهیز از برهنگی تأکید داشته‌اند.

چرا باید کتاب پوشش و حجاب در ادوار مختلف ایران را بخوانیم؟

این کتاب از دل یک مسئله‌ی آموزشی و اجتماعی معاصر بیرون آمده است؛ پرسش نوجوانان و جوانان درباره‌ی نسبت حجاب با فرهنگ ایرانی و ادیان مختلف. متن، به‌جای تکیه بر شعار، به سراغ منابع تاریخی، دینی و سفرنامه‌ها رفته است و تلاش کرده است تصویری پیوسته از سیر پوشش در ایران ارائه کند. یکی از ویژگی‌های شاخص آن، کنار هم قرار دادن چهار دین زرتشت، یهود، مسیحیت و اسلام و نشان دادن شباهت‌ها و تفاوت‌های نگاه آنها به حجاب است؛ از توصیه‌های زرتشت به گفتار و کردار نیک تا سخت‌گیری‌های یهودیت درباره‌ی پوشاندن مو و بدن، تأکید مسیحیت بر حیا و پرهیز از تجمل و تعریف چندلایه‌ی حجاب در اسلام. ویژگی دیگر کتاب، گستره‌ی تاریخی آن است. متن از ایلام باستان و مادها و هخامنشیان آغاز شده و تا صفویه، قاجار، پهلوی و انقلاب اسلامی ادامه یافته است. در هر دوره، هم شکل لباس و سرپوش زنان و مردان توصیف شده و هم جایگاه اجتماعی زنان، حضور آنها در سیاست، اقتصاد و آموزش و نسبت این حضور با نوع پوشش بررسی شده است. این ترکیب، امکان مقایسه‌ی دوره‌ها و دیدن تغییرات تدریجی را فراهم کرده است. بخش مربوط به اقوام و عشایر ایرانی نیز زاویه‌ی دیگری به موضوع داده است؛ در این بخش، لباس‌های محلی نه‌تنها به‌عنوان پوشش روزمره، بلکه به‌عنوان نماد هویت قومی و استمرار سنت‌ها دیده شده است. در پایان، جمع‌بندی عوامل مذهبی، اقلیمی و فرهنگی مؤثر بر پوشش، تصویری چندبعدی از حجاب در ایران ارائه کرده است که فراتر از یک حکم فقهی صرف است و به تاریخ، جغرافیا و فرهنگ گره خورده است. برای کسانی که به‌دنبال متنی هستند که بحث حجاب را در بستر تاریخی و تمدنی ایران دنبال کند، این کتاب نمونه‌ای روشن و مستند به شمار می‌آید.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانش‌آموزان و دانشجویانی پیشنهاد می‌شود که در رشته‌های الهیات، تاریخ، مطالعات فرهنگی و علوم اجتماعی به موضوع حجاب و پوشش علاقه دارند. همچنین به پژوهشگران و معلمان دینی که به‌دنبال متنی منسجم برای توضیح ریشه‌های تاریخی حجاب در ایران هستند توصیه می‌شود. به علاقه‌مندان تاریخ ایران، به‌ویژه کسانی که می‌خواهند سیر پوشش زنان و مردان را از ایران باستان تا دوره‌ی معاصر دنبال کنند نیز پیشنهاد می‌شود. برای کسانی که در فضای امروز با پرسش‌ها و تردیدهایی درباره‌ی نسبت حجاب، دین و فرهنگ ایرانی روبه‌رو هستند، این کتاب می‌تواند منبعی برای آشنایی با استدلال‌ها و شواهد تاریخی باشد.

بخشی از کتاب پوشش و حجاب در ادوار مختلف ایران

«در سال‌های تدریس درس دینی در بین دانش‌آموزان پایه‌های متوسطه اول و دوم همواره سوالی که مطرح می‌کردند‌، رابطهٔ حجاب با فرهنگ ایرانی و دین اسلام بود از آنجا که فضای مجازی و تبلغات ماهواره در شبکه‌های مختلف‌، دین را باعث عقب افتادگی و حجاب را مانعی برای پیشرفت و آزادی زن بیان می‌کنند و افکار نوجوانان و جوانان را تحریک کرده و به سمت و سوی برهنگی و زمینه‌های هنجارشکنی سوق می‌دهند و فرهنگ نوپای غربی را دارای تمدن می‌خوانند‌، بر آن شدم تا تاریخ فرهنگ اصیل ایرانی را سوای تعلیمات دینی در قالب واژه‌ها به تحریر بکشم و نقش حجاب و پوشش ایرانی را در هر دوره از تاریخ کشورعزیزم متذکر شده تا اذهانی که از سیرت و روش پاک ایرانی آگاه نیستند در ادوار مختلف آن سیر کنند و بدانند که راه و رسم پاک ایرانی چیزی جزسنت و سیره پیغمبر و کلام خدا نبوده است چه قبل از پذیرفتن دین مبین اسلام وچه بعد از آن. مردم این سرزمین کهن‌، در هر دوره و درهر اقلیمی از این خاک پاک‌، پوششی در خور وشاٴن انسانی داشته و هیچ گاه افکار پلید در ذهن ایرانی جایی نداشته است. حجاب برای مردان و زنان جایگاهی رفیع داشته و دارد‌. در این کتاب دیدگاه حجاب در ادیان مختلف (‌اسلام، مسیحیت‌، یهود، زرتشت‌) و همینطور سلسله‌های مختلف ایران از گذشته تا حال ونوع پوشش در قالب جملات و اشکال مطرح شده و امید است نوجوانان عزیز با مطالعه آن به جواب درست و دیدگاه درست دست یابند.»