کتاب پاکستان

کتاب پاکستان نوشته‌ی کیومرث امیری اثری از مجموعه‌ی جهان ما است که شرکت سهامی کتاب‌های جیبی وابسته به موسسه‌ی انتشارات امیرکبیر آن را منتشر کرده است. این کتاب در قالب یک معرفی جامع، به سراغ کشور پاکستان رفته و سیمای تاریخی، فرهنگی، مذهبی، زبانی، قومی و جغرافیایی آن را در کنار هم قرار داده است. نویسنده با تکیه‌بر پیوندهای عمیق ایران و شبه‌قاره، از ریشه‌های تمدنی دره‌ی سند و شهرهایی مانند موهنجودارو و هاراپا آغاز کرده و تا شکل‌گیری جمهوری اسلامی پاکستان، نقش استعمار انگلیس، جدایی بنگلادش و وضعیت سیاسی امروز این کشور را دنبال کرده است. در کنار تاریخ و سیاست، فصل‌های مفصلی به سرزمین و اقلیم، تقسیمات کشوری، شهرهای مهمی چون کراچی، لاهور، پیشاور و کویته، و نیز به زبان‌ها و اقوام گوناگون از پنجابی و سندی تا بلوچ و پشتون اختصاص یافته است. بخش‌های پررنگی از کتاب نیز به دین و مذهب، تصوف، مزارات و آیین‌های مذهبی به‌ویژه عزاداری‌های محرم، تعزیه، ذوالجناح، حنابندان قاسم و جایگاه ذاکرین در پاکستان پرداخته است. در ادامه، نویسنده به زندگی روزمره، پوشش، ازدواج، تعطیلات رسمی، سرود ملی، ساختار سیاسی، قانون اساسی و احزاب مذهبی و سیاسی می‌پردازد تا تصویری چندبعدی از این کشور ارائه کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب پاکستان

کتاب پاکستان اثری از کیومرث امیری است که در قالب مجموعه‌ی جهان ما نوشته شده و به‌دنبال معرفی همه‌جانبه‌ی جمهوری اسلامی پاکستان است. نویسنده در مقدمه و مرور، پاکستان را میراث تاریخی و فرهنگی مسلمانان شبه‌قاره می‌داند و ریشه‌های شکل‌گیری آن را در کنار هم‌زیستی طولانی‌مدت مسلمانان و هندوان، نفوذ اسلام از مسیر مکران و زبان فارسی، و سپس سیاست‌های استعماری انگلیس و تشدید اختلافات مذهبی و قومی دنبال کرده است. در این بخش، از حضور سلسله‌هایی مانند غزنویان، خلجیان، تغلقیان، لودیان و گورکانیان و نقش آن‌ها در گسترش اسلام و زبان فارسی سخن رفته و سپس به ورود انگلیسی‌ها، شورش ۱۸۵۷، نقش سید احمدخان، تأسیس کالج علیگره، شکل‌گیری حزب کنگره و حزب مسلم لیگ، اندیشه‌های اقبال لاهوری و رهبری محمدعلی جناح در مسیر استقلال پرداخته شده است. کتاب پاکستان در ادامه، فرازونشیب‌های سیاسی پس از استقلال را مرور کرده است؛ از دوپاره‌بودن پاکستان شرقی و غربی و جدایی بنگلادش تا کودتاهای ایوب‌خان، یحیی‌خان، ضیاءالحق و پرویز مشرف، و رفت‌وآمد احزاب مردم و مسلم لیگ به قدرت. در همین فصل‌ها، به ناامنی‌های مرزی، جنگ‌های مکرر با هند، مسئله‌ی کشمیر، احساس تهدید و حرکت به‌سوی تسلیحات هسته‌ای نیز اشاره شده است. کتاب پاکستان در فصل‌های بعدی از سطح تاریخ و سیاست فراتر رفته و به سرزمین و اقلیم، تقسیمات کشوری و زندگی مردم می‌پردازد. نویسنده پاکستان را مرکز تلاقی سه رشته‌کوه هیمالیا، قراقروم و هندوکش معرفی کرده و با توصیف نواحی‌ای چون سوات، کاغان، چیترال و ماری، رود سند، جلگه‌های حاصلخیز پنجاب، بیابان تار و سواحل اقیانوس هند، شش ناحیه‌ی طبیعی کشور را توضیح داده است. سپس ایالت‌های چهارگانه‌ی پنجاب، سند، بلوچستان و سرحد شمالی، منطقه‌ی قبایلی و کشمیر آزاد معرفی شده و شهرهایی مانند کراچی، لاهور، پیشاور و کویته از نظر جغرافیا، جمعیت، اقتصاد و نقش فرهنگی و سیاسی توصیف شده‌اند. در بخش زندگی و مردم، کتاب پاکستان به اقوام اصلی (پنجابی، سندی، بلوچ، پتان)، زبان‌های محلی و ملی (اردو، پشتو، بلوچی، پنجابی و...)، ساختار سنی و جمعیتی، و نیز به دین و مذهب می‌پردازد و پاکستان را سرزمین فرق مختلف اسلامی، از بریلوی و دیوبندی تا اهل حدیث، اسماعیلیه و شیعه‌ی اثنی‌عشری، و نیز محل نفوذ گسترده‌ی تصوف و سلسله‌هایی چون چشتیه، سهروردیه، قادریه، نقشبندیه و کبرویه نشان می‌دهد. فصل‌های مفصل دیگری نیز به آیین‌های مذهبی و اجتماعی مانند محرم، تعزیه، ذوالجناح، حنابندان قاسم، جایگاه ذاکرین، زیارتگاه‌ها، پوشش ملی، مراسم ازدواج، تعطیلات رسمی، سرود ملی، پرچم، ساختار قانون اساسی، قوای سه‌گانه و احزاب سیاسی و مذهبی اختصاص یافته است تا آن کتاب به‌عنوان یک مرجع اطلاعاتی چندوجهی درباره‌ی پاکستان عمل کند.

خلاصه کتاب پاکستان

کتاب پاکستان تصویری لایه‌به‌لایه از این کشور ارائه می‌کند و از تاریخ دور تا زندگی امروز مردم را در یک روایت پیوسته کنار هم می‌نشاند. در بخش‌های آغازین، نویسنده از تمدن‌های کهن دره‌ی سند مانند موهنجودارو و هاراپا شروع کرده و نشان داده است که این سرزمین از هزاران سال پیش با فلات ایران در تبادل فرهنگی و اقتصادی بوده است؛ از شباهت سفال‌ها و نقش‌مایه‌ها تا مسیرهای تجاری. سپس ورود اسلام به شبه‌قاره از مسیر مکران و نقش ایرانیان، عالمان، صوفیان و دیوانیان فارسی‌زبان در گسترش دین محمدی و تبدیل زبان فارسی به زبان دیوانی و فرهنگی منطقه برای حدود هشتصد سال شرح داده می‌شود. کتاب پاکستان در ادامه، دوران درخشان گورکانیان هند را به‌عنوان اوج نفوذ فرهنگ و زبان ایرانی در شبه‌قاره ترسیم کرده است؛ از بابر و همایون تا اکبر، جهانگیر و شاه‌جهان. در این بخش، به مهاجرت گسترده‌ی شاعران، هنرمندان و معماران ایرانی، ساخت بناهایی چون تاج‌محل، قلعه‌ی سرخ دهلی و باغ‌های شالیمار، و نیز به نقش شخصیت‌هایی مانند دارا شکوه و احمد سرهندی در شکل‌گیری جریان‌های فکری و صوفیانه اشاره شده است. در گام بعد، کتاب به ورود و گسترش نفوذ کمپانی هند شرقی، سیاست تفرقه‌افکنانه‌ی انگلیسی‌ها، شورش ۱۸۵۷، سقوط نهایی امپراتوری گورکانی و تبدیل هند به «نگین امپراتوری بریتانیا» می‌پردازد. سپس تلاش‌های اصلاح‌طلبانی چون سید احمدخان، تأسیس کالج علیگره، شکل‌گیری حزب کنگره، ورود گاندی و طرح نافرمانی مدنی، و در مقابل، تأسیس حزب مسلم لیگ و رهبری محمدعلی جناح و اندیشه‌های اقبال لاهوری در جهت تشکیل کشوری مستقل برای مسلمانان شرح داده می‌شود. نویسنده روند تشدید درگیری‌های مذهبی، طرح تقسیم هند، توافق بر سر جدایی مناطق مسلمان‌نشین و تولد پاکستان و هند در ۱۹۴۷ را دنبال کرده و سپس به جدایی پاکستان شرقی و تشکیل بنگلادش، جنگ‌ها با هند، احساس ناامنی دائمی، کودتاهای نظامی و رفت‌وآمد دولت‌های غیرنظامی پرداخته است. در بخش‌های جغرافیایی و اجتماعی، کتاب پاکستان ساختار طبیعی کشور را به شش ناحیه‌ی اصلی تقسیم کرده و از کوهستان‌های مرتفع شمال، جلگه‌های حاصلخیز پنجاب، بیابان‌های بلوچستان و تار، تا سواحل دریای عمان و اقیانوس هند را توصیف کرده است. تقسیمات اداری، ایالت‌ها، شهرهای مهم و منطقه‌ی قبایلی معرفی شده و ترکیب جمعیتی، نرخ رشد، نسبت شهرنشینی و روستانشینی و پراکندگی جمعیت در ایالت‌ها توضیح داده می‌شود. سپس نویسنده به اقوام اصلی و زبان‌ها می‌پردازد؛ پنجابی‌ها، سندی‌ها، بلوچ‌ها و پشتون‌ها، و زبان‌هایی چون اردو، پشتو، بلوچی، پنجابی و سندی، با اشاره به ریشه‌های ایرانی برخی از آن‌ها و نقش زبان فارسی در واژه‌سازی و دستور زبان اردو. فصل دین و مذهب، پاکستان را کشوری با اکثریت سنی حنفی و اقلیت قابل‌توجه شیعه معرفی می‌کند و در کنار آن، حضور هندوان، سیک‌ها و زرتشتیان را نیز نشان می‌دهد. بخش مفصل تصوف، سلسله‌های چشتیه، سهروردیه، قادریه، نقشبندیه و کبرویه و نقش پیران و مزارات را در زندگی دینی و اجتماعی مردم توضیح می‌دهد. در فصل زندگی و مردم، کتاب پاکستان به جزئیات فرهنگ روزمره می‌پردازد: پوشش ملی مردان (شلوار و قمیص و شیروانی) و زنان (قمیص، شلوار و دوپتا)، حساسیت به حجاب، بزرگداشت ماه رمضان، عید فطر و عید قربان، و نیز آیین‌های محرم. نویسنده با جزئیات، تعزیه، شبیه‌سازی ضریح‌ها، گهواره‌ی علی‌اصغر، سفینه‌النجاة، ذوالجناح و باورهای پیرامون آن، حنابندان قاسم، شام غریبان و جایگاه ذاکرین را شرح داده است. سپس به زیارتگاه‌ها و امامزاده‌ها، آداب زیارت، و نقش این مکان‌ها در هویت مذهبی و اجتماعی مردم می‌پردازد. بخش ازدواج و مراسم آن، از خواستگاری در ایالت‌های مختلف تا روزهای مایون، حنابندان، عقد، بارات، ولیمه و جزئیات لباس و آداب عروس و داماد را روایت می‌کند. در پایان، کتاب به تعطیلات رسمی، سرود ملی و پرچم، ساختار قانون اساسی، قوای سه‌گانه، رابطه‌ی دولت فدرال و ایالت‌ها، و معرفی احزاب و گروه‌های سیاسی و مذهبی مانند حزب مردم، مسلم لیگ، جماعت اسلامی، جمعیت علمای اسلام و دیگر جریان‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد که سیاست در پاکستان چگونه با مذهب، قومیت و تاریخ درهم تنیده است.

چرا باید کتاب پاکستان را بخوانیم؟

کتاب پاکستان برای شناخت یک کشور صرفاً به آمار و اطلاعات خشک بسنده نکرده و تلاش کرده است تاریخ، جغرافیا، مذهب، فرهنگ، زبان، سیاست و زندگی روزمره را در کنار هم نشان دهد. خواننده در یک متن واحد هم با تمدن‌های باستانی دره‌ی سند و پیوندهای دیرینه‌ی این سرزمین با ایران آشنا می‌شود و هم با روند ورود اسلام، نقش زبان فارسی، دوران گورکانیان و سپس سلطه‌ی انگلیس و شکل‌گیری ایده‌ی پاکستان. این ترکیب تاریخی کمک می‌کند ریشه‌ی بسیاری از تنش‌ها و حساسیت‌های امروز پاکستان، از مسئله‌ی کشمیر تا حضور پررنگ ارتش و گرایش به تسلیحات هسته‌ای، در بستری طولانی‌تر دیده شود. از سوی دیگر، آن کتاب تصویری نزدیک از زندگی مردم ارائه کرده است؛ از اقوام و زبان‌ها تا پوشش، آیین‌های مذهبی، مراسم ازدواج، تعطیلات و زیارتگاه‌ها. توضیح دقیق آیین‌های محرم، تعزیه، ذوالجناح، حنابندان قاسم و جایگاه ذاکرین، برای کسانی که می‌خواهند فرهنگ شیعی و صوفی در پاکستان را بشناسند، بخش ارزشمندی به‌حساب می‌آید. معرفی سلسله‌های صوفی، مزارات و مراسم عرس نیز نشان می‌دهد که دین در این کشور فقط در سطح فقه و سیاست نیست و لایه‌های عاطفی و آیینی گسترده‌ای دارد. در حوزه‌ی سیاست و حکومت، کتاب پاکستان ساختار قانون اساسی، قوای سه‌گانه، رابطه‌ی دولت فدرال و ایالت‌ها و نقش احزاب و گروه‌های مذهبی و قومی را به‌صورت منظم توضیح داده است. مرور کودتاها، دولت‌های نظامی و غیرنظامی و رقابت احزاب مردم و مسلم لیگ، درک پویایی قدرت در این کشور را آسان‌تر می‌کند. برای کسانی که به روابط ایران و پاکستان، تاریخ اسلام در شبه‌قاره، یا نقش زبان فارسی در بیرون از مرزهای ایران علاقه‌مند هستند، این کتاب نمونه‌ای روشن از امتداد فرهنگی ایران در منطقه ارائه کرده است. ترکیب این همه موضوع در یک حجم نسبتاً فشرده، آن را به منبعی مناسب برای آشنایی اولیه‌ی عمیق با پاکستان تبدیل کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به کسانی پیشنهاد می‌شود که به شناخت پاکستان، تاریخ و فرهنگ شبه‌قاره و پیوندهای ایران و این سرزمین علاقه‌مند هستند. پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های تاریخ، علوم سیاسی، مطالعات منطقه‌ای، روابط بین‌الملل و مطالعات اسلامی که به‌دنبال تصویری کلی از زمینه‌های تاریخی و مذهبی پاکستان‌اند، از آن بهره می‌برند. همچنین به علاقه‌مندان تصوف، آیین‌های محرم، فرهنگ شیعی در جنوب آسیا و کسانی که قصد سفر مطالعاتی یا کاری به پاکستان دارند، پیشنهاد می‌شود این کتاب را بخوانند تا با ساختار اجتماعی، قومی، زبانی و مذهبی این کشور آشنا شوند.