کتاب آشنایی با ادبیات باستانی ایران و جهان

«آشنایی با ادبیات باستانی ایران و جهان» به کوشش و پژوهش اسماعیل همتی (-۱۳۳۴)، در ۳ بخش به معرفی آثار و بررسی تطبیقی نمونه‌هایی از ادبیات باستانی ایران (همچون گات‌ها، یشت‌ها، بندهش، رساله درخت آسوریک، سروده‌های مانوی و...) با ادبیات باستانی مشرق‌زمین و مغرب‌زمین می‌پردازد. در مقدمه این کتاب ارزشمند چنین امده است: آنچه با مطالعهٔ تاریخ و ادبیات شرق و غرب جهان باستان قابل تأمل می‌نماید، از جمله این نکته است که به نظر می‌رسد مبدأ آفرینش و پیدایش بعضی آثار ادبی غرب باستان، نخست مشرق‌زمین بوده (مانند ارداویرافنامه)؛ و آنگاه که همراه مسافران، بازرگانان یا جنگاوران، اعم از فاتحان و مغلوبان، به سرزمین‌های دیگر و از جمله مغرب‌زمین راه یافته‌اند، چنانچه خوشایند مردمان آن جایها واقع شده‌اند، در همان دوران یا دورانی پس از آن، توسط شاعران و داستان‌پردازان آن سرزمین‌ها، با نوع روایت و زبانی دیگر، و نیز متناسب با تاریخ و فرهنگ ملی آنها، بازآفرینی یا همانندآفرینی شده‌اند؛ همچنان که می‌توان گفت مبدأ آفرینش و پیدایش بعضی آثار مشرق‌زمین نیز (مانند داستان رویین‌تنیِ اسفندیار» مغرب بوده است. بررسی تطبیقی این آثار برای شناخت عناصر مشترک و میزان همانندی آنها، تخصص و وظیفهٔ دیگری است که چندی از پژوهشگران و ادب‌شناسان گرانقدر کشورمان آن را دارا بوده و با شایستگی به انجام رسانده‌اند؛ هم‌چنان که این پژوهش‌ها ادامه دارد و دیرگاهی است جوانان فرهیخته‌ای در پی شناخت بنیان‌های تاریخی و فرهنگی این آثار هستند. اما واقعیت این است که از میان آثار سفر کرده به سرزمین‌های دیگر، با وجود اهمیت، جذابیت و گاه احترامی که نزد مخاطبان سرزمین خود داشته‌اند؛ بعضی آثار قابلیت آن را نیافته‌اند که برای مخاطبان سرزمین‌های میزبان نیز جذاب آیند؛ اما بعضی آثار نیز نه تنها موفق شده‌اند توجه مردمان و صاحب‌نظران آن سرزمینها را به خود جلب کنند، بعضی حتی توانسته‌اند در روح و روان مردمان آن جایها چنان جای گیرند که با گذشت روزگار، جزیی از فرهنگ و ادبیات آن دیار به شمار آیند...