کتاب اجماع از منظر نقد و نظر

کتاب اجماع از منظر نقد و نظر نوشته سیدمحمدمحسن حسینی طهرانی، اثری از انتشارات مکتب وحی است که یکی از بحث‌های مهم اصول فقه را به‌صورت متمرکز بررسی می‌کند: آیا اجماع به‌خودی‌خود حجیت دارد یا نه. نویسنده با طرح نسبت میان رأی جمعی، سیره‌ی عقلایی، نص دینی و جایگاه امام، سراغ مبانی اهل‌سنت و شیعه می‌رود و می‌کوشد نشان دهد چرا پذیرش اجماع به‌عنوان یک اصل مستقل محل تأمل است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اجماع از منظر نقد و نظر

کتاب اجماع از منظر نقد و نظر نوشته سیدمحمدمحسن حسینی طهرانی، رساله‌ای در اصول فقه و کلام شیعه است که مسئله‌ی اجماع را نه به‌عنوان یک اصطلاح صرف، بلکه به‌عنوان یکی از پایه‌های اثرگذار در استنباط احکام بررسی می‌کند. نویسنده بحث را از معنای اجماع در لغت و عرف آغاز کرده و سپس آن را در نسبت با زندگی اجتماعی، قانون‌گذاری، سیره‌ی عقلایی و تلقی عمومی از رأی اکثریت قرار داده است. از همان آغاز روشن می‌شود که مسئله‌ی اصلی فقط تعریف اجماع نیست، بلکه سنجش اعتبار آن در جایی است که پای حکم شرعی و فتوا به میان می‌آید.
این کتاب در چند فصل تنظیم شده و از مقدمه تا نتیجه‌گیری، مسیر استدلالی نسبتاً پیوسته‌ای را دنبال می‌کند. در فهرست آن می‌توان فصل‌هایی مانند مفهوم اجماع در کلمات لغویین و اهل شرع، اجماع بر مبنای اصول و مبانی عامه، اجماع بر مبنای اصول و مبانی شیعه، بیان تعدد اقوال در انعقاد اجماع، آراء فقهاء شیعه متأخر در مسئله‌ی اجماع و نیز بخشی درباره‌ی شهرت فتوایی را دید. نویسنده در این مسیر، هم به آیات قرآن و روایات استناد کرده و هم دیدگاه چهره‌هایی مانند فخر رازی، سید مرتضی، علامه حلی، مجلسی، شیخ انصاری، نائینی، محقق عراقی و آیت‌الله خوئی را بررسی کرده است.
این کتاب فقط به نقل اقوال بسنده نمی‌کند و بخش مهمی از آن صرف نقد مبانی می‌شود. نویسنده میان اجماع به‌معنای توافق اجتماعی و سیره‌ی عقلایی از یک‌سو و اجماع به‌عنوان دلیل فقهی از سوی دیگر فرق می‌گذارد. او بارها این پرسش را پیش می‌کشد که آیا کثرت آراء می‌تواند خطاپذیری رأی انسان‌ها را از میان ببرد یا نه. به همین دلیل، فضای کتاب بیشتر جدلی و استدلالی است و خواننده را با یکی از گره‌های قدیمی در اصول فقه شیعه روبه‌رو می‌کند: نسبت میان نص، عقل، شهرت، اجماع و مرجعیت قول معصوم.

خلاصه کتاب اجماع از منظر نقد و نظر

کتاب اجماع از منظر نقد و نظر با توضیح معنای اجماع و جایگاه آن در زندگی اجتماعی آغاز می‌شود و سپس نشان می‌دهد که پذیرش یک توافق عمومی در امور عرفی، لزوماً به معنای حجیت آن در استنباط حکم شرعی نیست. نویسنده با بررسی آیات، روایات و استدلال‌های مشهور، به‌ویژه در میان اهل‌سنت و سپس در میان اصولیان شیعه، این دیدگاه را می‌سنجد که آیا اجماع می‌تواند مستقل از نص و قول معصوم اعتبار داشته باشد.
مسیر بحث از نقد استدلال‌های مبتنی بر عصمت اجماع می‌گذرد و به بررسی انواع اجماع، اجماع منقول و محصل، قاعده‌ی لطف و نیز نسبت شهرت فتوایی با اطمینان فقهی می‌رسد. حاصل کلی کتاب، تردید جدی در حجیت مطلق اجماع و دعوت به بازبینی جایگاه آن در فرایند اجتهاد است.

چرا باید کتاب اجماع از منظر نقد و نظر را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب اجماع از منظر نقد و نظر را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب یکی از بحث‌های بنیادی اصول فقه را به‌صورت متمرکز و از زاویه‌ی مبنایی بررسی می‌کند.
• خواننده با تفاوت میان اجماع اجتماعی، سیره‌ی عقلایی و اجماع فقهی آشنا می‌شود.
• این اثر استدلال‌های مشهور درباره‌ی حجیت اجماع را فقط نقل نمی‌کند، بلکه آن‌ها را نقد و مقایسه می‌کند.
• کتاب دیدگاه گروهی از فقیهان و اصولیان شیعه و اهل‌سنت را کنار هم قرار می‌دهد و مسیر اختلاف را روشن‌تر می‌کند.
• بخش مربوط به اجماع منقول، اجماع محصل و شهرت فتوایی برای فهم دقیق‌تر فرایند استنباط سودمند است.
• خواندن این کتاب نشان می‌دهد که در اجتهاد، صرف توافق آراء همیشه به معنای کشف حکم معتبر نیست.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب اجماع از منظر نقد و نظر به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران فقه، اصول فقه و کلام شیعه که می‌خواهند مسئله‌ی اجماع را دقیق‌تر بررسی کنند.
• خوانندگانی که به مباحث اختلافی میان شیعه و اهل‌سنت در باب منابع استنباط علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند نسبت میان نص، عقل، اجماع و شهرت فتوایی را بهتر بفهمند.
• مخاطبانی که از بحث‌های استدلالی درباره‌ی مبانی اجتهاد و اعتبار ادله لذت می‌برند.
• پژوهشگرانی که در پی شناخت دیدگاه فقیهان متأخر درباره‌ی اجماع و حدود اعتبار آن هستند.