کتاب چه گوارا

کتاب چه گوارا نوشته‌ی الن لابرک با تصویرگری جری هور و ترجمه‌ی محمدرضا افضلی، زندگی ارنستو چه گوارا را از کودکی تا تبدیل‌شدن به یکی از چهره‌های بحث‌برانگیز قرن بیستم دنبال کرده است. نشر فنی ایران در مجموعه‌ی «کتاب‌های نردبان» و در قالب مجموعه‌ی «کی؟ چی؟ کجا؟» این اثر را منتشر کرده است. متن کتاب با زبانی روشن و ساختاری مرحله‌به‌مرحله، مسیر زندگی پسربچه‌ای بیمار و کنجکاو در آرژانتین را تا تبدیل‌شدن او به پزشک، مسافر ماجراجو، چریک، رهبر انقلابی و درنهایت اسطوره‌ای جهانی روایت کرده است. نویسنده در کنار روایت زندگی شخصی چه گوارا، فضای سیاسی و اجتماعی آمریکای لاتین، نقش شرکت‌های بزرگ خارجی، انقلاب کوبا، جنگ سرد و ماجراهای گواتمالا، کنگو و بولیوی را نیز توضیح داده است تا تصویر زندگی او فقط به چند شعار سیاسی محدود نماند. در این کتاب، فصل‌های کوتاه، توضیح‌های حاشیه‌ای درباره‌ی مفاهیمی مثل جذام، کمونیسم، جنگ سرد و جمهوری‌های موزفروش و نیز دو خط زمانِ پایانی (سیر تاریخی زندگی چه گوارا و سیر تاریخی جهان) به درک بهتر متن کمک کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب چه گوارا

کتاب چه گوارا زندگی ارنستو چه گوارا را از زاویه‌ای آموزشی و روایی برای مخاطبان نوجوان و جوان بازسازی کرده است. الن لابرک در این اثر، زندگی چه گوارا را در ۱۳ فصل نسبتاً کوتاه تنظیم کرده است؛ از «پسربچه‌ای شجاع» و «در جست‌وجوی راه زندگی» تا «ماجرا شروع می‌شود»، «خاطرات موتورسیکلت»، «سفر ادامه دارد»، «ارنستو پزشک می‌شود»، «مکزیک»، «انقلاب کوبا»، «حمله، عقب‌نشینی، تکرار»، «رهبر کوبایی»، «بار دیگر، در راه انقلاب»، «چه گوارا کجاست؟» و در پایان «یک مرد، یک اسطوره، یک انسان برجسته». در کنار این فصل‌ها، دو بخش پایانی با عنوان «سیر تاریخی زندگی چه گوارا» و «سیر تاریخی جهان» قرار گرفته که رویدادهای مهم زندگی او را کنار اتفاقات مهم جهانی (مثل جنگ جهانی دوم، جنگ کره، تحریم کوبا، جنگ سرد و جنبش‌های حقوق مدنی) روی یک خط زمانی نشان داده است. کتاب چه گوارا با تکیه‌بر روایت خطی، از کودکی ارنستو در روساریو و آلتا گراسیا شروع کرده است؛ از آسم شدید، کتاب‌خوانی‌های طولانی در رختخواب، علاقه به داستان‌های ژول ورن، بازی‌های پرخطر در تونل‌های معدن و درخت‌نوردی، تا نوجوانی در کوردوبا، تیم راگبی، دوستی با آلبرتو گرانادو و شکل‌گیری شخصیت مستقل و سرکش او. سپس نویسنده به دوره‌ی دانشکده‌ی پزشکی، سفرهای طولانی با دوچرخه و موتورسیکلت، آشنایی نزدیک با فقر، بیماری و بی‌عدالتی در شیلی، پرو، کلمبیا و ونزوئلا و تأثیر این تجربه‌ها بر نگاه او به جهان پرداخته است. کتاب چه گوارا در ادامه، مسیر تبدیل‌شدن ارنستو به «چه» را دنبال کرده است؛ از سفر دوم به آمریکای مرکزی، اقامت در گواتمالا، آشنایی با هیلدا گادئا و ایده‌های کمونیستی، کودتای مورد حمایت آمریکا علیه آربنز و فرار به مکزیک، تا دیدار سرنوشت‌ساز با فیدل کاسترو. نویسنده نشان داده است که چگونه یک پزشک جوان آرژانتینی، در مکزیک به چریک کوبایی تبدیل شد، سوار بر قایق گرانما به کوبا رفت، در کوه‌های سیه‌را ماسترا جنگ چریکی را آموخت، از پزشک به فرمانده نظامی تغییر نقش داد و در پیروزی انقلاب کوبا و سقوط باتیستا نقش گرفت. فصل‌های میانی کتاب به دوران قدرت در کوبا اختصاص دارد: قانون اصلاحات ارضی، ملی‌کردن زمین‌ها و شرکت‌های خارجی، مسئولیت‌های دولتی چه گوارا (از بانک ملی تا وزارت صنایع)، جنگ خلیج خوک‌ها، بحران موشکی کوبا و رابطه‌ی پیچیده‌ی کوبا با آمریکا و اتحاد شوروی. در فصل‌های پایانی، کتاب خروج مخفیانه‌ی چه گوارا از کوبا، تلاش ناموفق برای انقلاب در کنگو، رفتن به بولیوی، شکست در جلب حمایت روستاییان، دستگیری و اعدام او و سپس تبدیل‌شدنش به نماد جهانی اعتراض را روایت کرده است. نویسنده در پایان، با اشاره به عکس مشهور آلبرتو کوردا، فیلم‌هایی مثل «خاطرات موتورسیکلت» و نقل‌قول‌هایی از نامه‌ی چه گوارا به فرزندانش، تصویر او را به‌عنوان انسانی پر از تناقض، اما پایبند به عقاید خود جمع‌بندی کرده است.

خلاصه کتاب چه گوارا

کتاب چه گوارا زندگی ارنستو گوارا را از نقطه‌ی آغاز، یعنی کودکی در خانواده‌ای نسبتاً مرفه در آرژانتین، دنبال کرده است. ارنستو در روساریو به دنیا می‌آید، در کشتزار یربا ماته‌ی خانواده بزرگ می‌شود و از همان سال‌های اول با بیماری آسم دست‌وپنجه نرم می‌کند. آسم باعث می‌شود سال‌های زیادی را در خانه بماند، درس را از مادرش بگیرد و ساعت‌های طولانی کتاب بخواند؛ به‌ویژه داستان‌های ماجراجویانه‌ی ژول ورن. در عین حال، هر وقت حالش بهتر است، برای اثبات شجاعت خود از درخت‌ها بالا می‌رود، روی ریل راه‌آهن می‌دود و در تونل‌های معدن متروکه جست‌وجو می‌کند. خانواده‌ی او با فقیر و غنی رفتاری یکسان دارند و خانه‌شان همیشه پر از بچه‌ها و مهمان‌هاست؛ فضایی که در آن، سخاوت و بی‌تکلفی به ارنستو منتقل می‌شود. در نوجوانی، ارنستو به کوردوبا می‌رود، در دبیرستان درس می‌خواند، در تیم راگبی بازی می‌کند و با آلبرتو گرانادو آشنا می‌شود؛ دوستی‌ای که بعدها به سفر بزرگ آن‌ها در سراسر آمریکای جنوبی منجر می‌شود. مرگ مادربزرگ، او را به سمت پزشکی می‌کشاند. در سال‌های دانشکده‌ی پزشکی، نخست با دوچرخه‌ی موتوردار و بعد با موتورسیکلتِ «لا پودروسای دوم» همراه آلبرتو راهی سفری چندماهه می‌شود. در این سفر، با جذامی‌ها، کارگران معادن گوگرد، روستاییان بی‌زمین و بیماران بی‌پول روبه‌رو می‌شود؛ صبحانه‌اش را با زن و شوهر معدن‌چی در کوه‌های آند شریک می‌شود، پتوهایش را به آن‌ها می‌دهد و از دیدن بی‌عدالتی‌ای که کارگران را بیمار و گرسنه رها کرده است، تکان می‌خورد. او در دفترچه‌هایش می‌نویسد که این تجربه‌ها او را عوض کرده و فهمیده است که مهم‌تر از «پژوهشگر بزرگ شدن»، کمک‌کردن به همین مردم است. پس از بازگشت، ارنستو در مدت کوتاهی درسش را تمام می‌کند و پزشک می‌شود، اما دوباره راهی سفر می‌شود؛ این‌بار به آمریکای مرکزی. در گواتمالا، با رئیس‌جمهور آربنز و برنامه‌ی اصلاحات ارضی آشنا می‌شود، با هیلدا گادئا و گروهی از کمونیست‌ها نشست‌وبرخاست می‌کند و ایده‌ی تقسیم ثروت و زمین میان فقرا برایش جدی‌تر می‌شود. کودتای مورد حمایت آمریکا علیه آربنز و بازگشت زمین‌ها به شرکت یونایتد فروت، خشم او را برمی‌انگیزد و او را به این نتیجه می‌رساند که بدون «مبارزه‌ی مسلحانه» نمی‌توان با حکومت‌های وابسته و شرکت‌های بزرگ مقابله کرد. پس از شکست طرح‌های انقلابی در گواتمالا، همراه هیلدا به مکزیک فرار می‌کند. در مکزیک، ارنستو با گروهی از تبعیدیان کوبایی آشنا می‌شود که او را «چه» صدا می‌زنند. دیدار با فیدل کاسترو نقطه‌ی عطف کتاب است: فیدل از نابرابری در کوبا، سلطه‌ی باتیستا و نفوذ شرکت‌های آمریکایی می‌گوید و از چه می‌خواهد به‌عنوان پزشک به گروه چریکی او بپیوندد. چه می‌پذیرد، آموزش نظامی می‌بیند و در قایق کوچک گرانما همراه ۸۲ نفر دیگر راهی کوبا می‌شود. در ساحل، گروه زیر آتش ارتش باتیستا قرار می‌گیرد، بسیاری کشته می‌شوند و فقط دوازده نفر به کوهستان می‌رسند. در لحظه‌ای سرنوشت‌ساز، چه بین کوله‌پشتی دارو و جعبه‌ی مهمات، دومی را انتخاب می‌کند و از آن‌جا به بعد، بیش از آن‌که پزشک باشد، جنگجو است. کتاب سپس دو سال جنگ چریکی در کوه‌های سیه‌را ماسترا را شرح داده است: راه‌پیمایی‌های طولانی، حمله‌های غافلگیرانه، عقب‌نشینی به جنگل، درمان روستاییان، آموزش خواندن و نوشتن به کشاورزان و جلب اعتماد آن‌ها. ارتش کوچک شورشی به‌تدریج بزرگ می‌شود، پایگاه‌های ارتش دولتی را می‌زند و در نهایت با تصرف سانتا کلارا، راه را برای فرار باتیستا و ورود پیروزمندانه به هاوانا باز می‌کند. چه لقب «کماندانته» می‌گیرد، شهروند رسمی کوبا می‌شود، با آلیدا مارچ ازدواج می‌کند و در نوشتن قانون اصلاحات ارضی و ملی‌کردن زمین‌ها و شرکت‌های خارجی نقش دارد. او هم‌زمان مسئولیت‌هایی مثل ریاست بانک ملی و وزارت صنایع را می‌پذیرد، در جنگ خلیج خوک‌ها و بحران موشکی کوبا در کنار کاسترو می‌ایستد و در سخنرانی معروف خود در سازمان ملل، آمریکا را به «تغذیه از بیچاره‌ها» متهم می‌کند. در بخش پایانی، کتاب خروج ناگهانی چه از صحنه‌ی رسمی کوبا را روایت کرده است. او در نامه‌ای به کاسترو و مردم کوبا، خداحافظی می‌کند و می‌نویسد که برای ادامه‌ی انقلاب در جاهای دیگر جهان می‌رود. ابتدا با هویتی مخفی و ظاهری تغییر یافته به کنگو می‌رود تا علیه دیکتاتور آن کشور بجنگد، اما با مشکلات سیاسی، نظامی و بیماری شدید روبه‌رو می‌شود و ناچار عقب‌نشینی می‌کند. سپس مخفیانه به بولیوی می‌رود تا جنگ چریکی تازه‌ای راه بیندازد، اما این‌بار نه حمایت کافی روستاییان را دارد، نه تدارکات و دارو. آسمش تشدید می‌شود، گروهش فرسوده می‌شود و در نهایت ارتش بولیوی با کمک خبرچین‌ها محل او را پیدا می‌کند. چه دستگیر و یک روز بعد تیرباران می‌شود. کتاب در فصل «یک مرد، یک اسطوره، یک انسان برجسته» نشان داده است که چگونه تصویر او، به‌ویژه عکس معروف آلبرتو کوردا، به نماد جهانی اعتراض و عدالت‌خواهی تبدیل شده است؛ در پوسترها، تی‌شرت‌ها، فیلم‌ها و شعارها، درحالی‌که خود زندگی‌اش پر از تصمیم‌های سخت، خشونت، فداکاری و تناقض بوده است.

چرا باید کتاب چه گوارا را بخوانیم؟

کتاب چه گوارا تصویری لایه‌به‌لایه از شخصیتی ارائه کرده است که نامش در شعارها، پوسترها و تی‌شرت‌ها تکرار می‌شود، اما زندگی واقعی‌اش اغلب به‌درستی شناخته نمی‌شود. این اثر نشان داده است که پشت چهره‌ی مشهور چه گوارا، کودکی بیمار و کتاب‌خوان، نوجوانی ماجراجو، دانشجوی پزشکی کنجکاو، مسافری حیرت‌زده از فقر و بی‌عدالتی، و در نهایت مردی قرار دارد که آگاهانه تصمیم می‌گیرد برای عقایدش بجنگد، حتی اگر به قیمت جان خودش و آرامش خانواده‌اش تمام شود. کتاب، چه گوارا را نه صرفاً قهرمان و نه صرفاً ضدقهرمان، بلکه انسانی با انتخاب‌های سخت و پیامدهای سنگین نشان داده است. این کتاب همچنین برای آشنایی با تاریخ معاصر آمریکای لاتین مفید است. در خلال روایت زندگی چه گوارا، موضوعاتی مثل نقش شرکت‌های بزرگ خارجی در کشورهای فقیر، کودتای گواتمالا، انقلاب کوبا، جنگ خلیج خوک‌ها، بحران موشکی، جنگ سرد و مفهوم‌هایی مانند کمونیسم، جمهوری موزفروش و جنگ چریکی توضیح داده شده است. توضیح‌های حاشیه‌ای، نقشه‌ها، خط زمان زندگی چه گوارا و خط زمان رویدادهای جهانی کمک کرده است که خواننده ارتباط بین زندگی یک فرد و تحولات جهانی را بهتر ببیند. ساختار فصل‌بندی‌شده و روایت ماجراجویانه‌ی سفرها، کتاب را برای مخاطب جوان جذاب کرده است و در عین حال، سؤالاتی جدی درباره‌ی عدالت، خشونت، فداکاری و مسئولیت فردی در برابر رنج دیگران پیش روی او گذاشته است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب چه گوارا به نوجوانان و جوانانی پیشنهاد می‌شود که به زندگی شخصیت‌های تاریخی، انقلاب‌ها و جنبش‌های اعتراضی علاقه دارند. همچنین به دانش‌آموزان و دانشجویان رشته‌های تاریخ، علوم اجتماعی و مطالعات آمریکای لاتین پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال روایتی فشرده و داستان‌محور از زندگی چه گوارا هستند. این کتاب به کسانی پیشنهاد می‌شود که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی عدالت اجتماعی، نابرابری، نقش شرکت‌های بزرگ و مرز میان مبارزه و خشونت‌اند و می‌خواهند نمونه‌ای عینی از این پرسش‌ها را در زندگی یک انسان واقعی دنبال کنند.