کتاب از قبض معنا تا بسط دنیا

«از قبض معنا تا بسط دنیا» نوشته داوود مهدوی‌زادگان(-۱۳۴۳) روحانی شیعه و پژوهشگر دینی و دربردارنده معرفت‌شناسی انتقادی در فرآیند عرفی‌گرایی دکتر عبدالکریم سروش(-۱۳۲۴)، روشنفکر دینی معاصر است. در بریده‌ای از پیشگفتار کتاب می‌خوانیم: «در اندیشه مدرن، «دین» مفهوم عامی است که شامل ادیان توحیدی (دین وحیانی) و ادیان بشری (دین طبیعی) می‌شود. دین وحیانی، مسبوق به دخل و تصرّفات بشری نیست، برخلاف دین طبیعی که مسبوق به علایق و سلایق بشری است. به خلاف جریان روشنفکری اسلام‌مدار که تکاپوی اسلامی شدنِ (نه بشری شدن) باورها و رفتارهای فردی و اجتماعی جامعه را دارد؛ یعنی، خواهان «انسانی‌دینی» است. تحولات فکری روشنفکر دینی، در نهایت به اینجا ختم می‌شود که بسیاری از عناصر اصلی دین متعلّق به دین نبوده (زیرا این عناصر هویت غیردینی دارند) و تقاضای تحقق این عناصر از طریق دین، تمنّای محال و دست‌کم نامطلوب است. با ریزش بسیاری از مفاهیم از ساحت دین، هاله‌ای از ابهام دین را دربرمی‌گیرد و روشنفکر دینی می‌کوشد با طرح پرسش‌های مدرنیستی، جایگاه دین و انتظارات انسان مدرن از آن را مشخص نماید. در دهه‌های شصت و هفتاد، جامعه ایرانی شاهد شکل‌گیری و رشد این گروه از روشنفکری دینی است که شدیدا متأثر از ماهیتِ اسلامی انقلاب ۱۳۵۷ است. در میان این جریان روشنفکری، با چهره‌های خاصی روبرو هستیم که مراحل فکری متعددی را پشت سر گذاشته‌اند. امّا چهره برجسته این جریان، دکتر عبدالکریم سروش است. سیر تفکرات سروش، به ما نشان می‌دهد که ایشان مراحل فکری متعددی را پشت سر گذاشته است. احتمال وجود چنین تحولات معرفتی در ایشان، بر مبنای آنچه که او در تئوری «قبض و بسط» درصدد اثباتش بود، قابل توجیه است. ازاین‌رو، بررسی تحولات معرفتی دکتر سروش به عنوان شخصی که بر جریان روشنفکری دینی تأثیرگذار بوده است، اهمیت پیدا می‌کند.»